نماد هویتی تهران، برج آزادی یا برج میلاد؟

روزنامه ایران: میدان عالی قاپو، آرامگاه ابوعلی سینا، میدان نقش جهان، آرامگاه حافظ و گنبد سلطانیه هرکدام یادآور شهری از جامعه ایرانی هستند، اما تهران امروز با یادآوری کدام نماد خود را معرفی می‌کند؟ برج آزادی یا برج میلاد؟ شاید از میان این دوعنصر معماری با وجود این چهره خشن و نابسامان معماری پایتخت قرعه به نام برج میلاد بیفتد: «امروز اگر بخواهیم هویت تهران را معرفی کنیم باید برج میلاد را مثال بزنیم. یک حرکت شتاب آلود، بدون جهت ومبتنی بر تکنولوژی محض که اساساً برنامه مشخصی برای آینده خودش ندارد و صرفاً در درون خودش به انتها می‌رسد متأسفانه این توصیف، شامل حال معماری شهر تهران است که در نماد این شهر که معرف یک شهر است به وضوح دیده می‌شود» این توصیف دکتر امیر محمد خانی، رئیس مرکز معماری حوزه هنری از بناهای یادواره‌ای در تهران است که هرچند در سال‌های اخیر مورد توجه بسیاری از مسئولان بوده ولی نتیجه‌ای معکوس در روند نهادینه کردن معماری با هویت ایرانی اسلامی و در نتیجه شکل‌گیری رفتارهای مدنی داشته است.

این استاد دانشگاه در تعریف فضاهای یادواره‌ای معتقد است هر شهری غیر از فضاهای خصوصی، نیمه عمومی وعمومی، دارای ویژگی‌های خاص خودش است که باعث می‌شود آن شهر از سایر شهرها متمایز شود. شاید یکی از مهمترین ویژگی‌هایی که هر شهر برای تمایز میان شهرهای دیگر می‌تواند داشته باشد، مسأله فضاهای عمومی آن شهر است که شامل فضاهای حرکتی همانند شریان‌های شهری و فضاهایی که در آن عملکردهای متنوع عمومی اتقاق می‌افتد مانند مدارس، دانشگاه‌ها، بازارها، فضاهای مذهبی، بیمارستان‌ها و به‌طور کلی اماکن عمومی می‌شود، منتهی خود این اماکن عمومی که غالباً باعث هویت‌سازی در یک شهر می‌شود نیز تقسیم بندی‌های مختلف دارد. یکی از این تقسیم بندی‌ها شامل فضاهایی می‌شود که ایجاد یاد و خاطره می‌کند.

در هر شکل، انسان در فضاهایی که تعاملات در آن اتفاق می‌افتد می‌تواند آن فضا را خاطره ساز لقب دهد.بنابراین به‌طور کلی فضاهای عمومی، فضاهای خاطره انگیزی هستند اما این خاطرات تنوع‌های بسیار دارند. شاید ماندگارترین خاطرات آنهایی هستند که انسان در فضاهای فرهنگی برایش اتفاق می‌افتد و یکی از ویژگی‌های اماکن عمومی هم خاطره‌سازی یا ایجاد خاطرات ملی برای شهروندان و مردم جامعه است از این رو فضاهای فرهنگی فضاهای نمادینی هستند که در آن‌ها خاطرات به شکل جمعی اتفاق می‌افتد و هویت شهر توسط آن فضاها ایجاد می‌شود از همین‌رو می‌توان اشاره‌ای داشت به فضاهای «منومنتال» یا یادواره‌ای؛ فضاهایی که غالباً با هدف عملکرد فرهنگی هنری خلق و معمولاً تبدیل به نمادهای شهری می‌شوند.

معمولاً در ساخت این فضاها سعی می‌شود که رویکردهای مختلفی در آن وجود داشته باشد در برخی از این فضاهای یادواره‌ای رویکرد، یک رویکرد نگاه به گذشته است یعنی از ارزش‌ها وسنت‌های آن جامعه استفاده می‌شود. برخی دیگر رویکرد به آینده دارند، یعنی اشاره‌ها و فلش‌هایی به سمت آینده هستند. در هر شکل این فضا که به عنوان فضای «منومنتال» یا یادواره‌ای یا نمادین از آن یاد می‌شود با موضوع زمان وتاریخ نسبت مستقیم دارد. یعنی طراح سعی می‌کند تاریخ را به نحوی در فضای یادواره‌ای خاطرنشان کند، این فضاها در حقیقت هویت، سمبل و نشانه و یادگارهای یک شهر هستند که مهمترین شاخصه‌های وجه تمایز یک جامعه را با جامعه شهر دیگر مشخص می‌کنند، از طرف دیگر غیر از مسأله زمان دار بودن و اشاره به تاریخ در این فضاها، مسأله فرهنگ وتمدن است که در این فضاها نقش پر رنگی دارد، چرا که این فضا حاکی از نحوه نگاه مردم نسبت به پیرامون خودشان، ایدئولوژی و جهان‌بینی آن‌ها محسوب می‌شود.

پس می‌توان دید که عملکرد این فضا اساساً از دو منظر تاریخ و فرهنگ نقش بسیار پررنگی دارد. توجه به ساخت این فضا‌ها نیز باعث غنای شهروندی می‌شود و نبود توجه کافی به طراحی این فضاها باعث می‌شود که شهروندان دچار سردرگمی و نوعی تشویش و اصطلاحا بی‌هویتی شوند بنابراین هویت شهر نسبت مستقیم با فضاهای نمادین خودش دارد.

فضاهای یادواره‌ای زمان خودشان را حکایت نمی‌کنند

محمد خانی داشتن نگاه امروزی در طراحی المان شهری را با توجه به هویت عملکرد نشانه‌ها در شهر، بیهوده قلمداد می‌کند و می گوید:

وی در توصیف المان‌های شهر تهران می‌افزاید: .وی می‌افزاید:

< از سوی دیگر المان‌های ساخته شده در هر شهر که توسط معماران طراحی می‌شود به نوعی می‌توان آن را آینه جامعه دانست، چرا که معماری باید یک نگرش به شهروند بدهد، حال در طراحی شهری با الگوی معماری ایرانی - اسلامی بسیاری مسیر اشتباه را طی می‌کنند و آن این است که فکر می‌کنند معماری اسلامی یعنی معماری صفویه یا قبل از آن. به نظر من به معماری ایرانی - اسلامی باید نکته مهم دیگری افزوده شود و آن واژه «امروزی» است. المان «شهری ایرانی- اسلامی و امروزی» باید نیاز جامعه امروز را پاسخگو باشد چرا که تقلید از معماری گذشته به عنوان الگوی معماری ایرانی - اسلامی نمی‌تواند جوابگوی رفتارهای مدنی امروز باشد همان‌طور که تقلید از معماری جوامع دیگر نیز نمی‌تواند پاسخگوی نیازهای جوامع ما باشد.>

فضاهای عمومی و رفتارهای شهری تأثیری دوجانبه دارند

محمودی، عضو انجمن مفاخر معماری در ادامه با بررسی تأثیر دو جانبه رفتارهای مدنی و المان‌ها در جوامع مختلف می‌گوید:< اعتقاد دارم فضاهای عمومی، عناصر شهری و رفتار مدنی یک ارتباط متقابل دارند، باید در نظر داشت که همیشه فضاها یک ارزش خوب معماری وشهرسازی دارند که باعث می‌شود افراد به آنجا تعلق پیدا کنند. این «خوب» می تواند طبیعی، معماری یا مذهبی باشد. بناهای با ارزش معماری دارای یک فضای مناسب نیز هستند و در نتیجه بیشتر اتفاق‌های مهم می‌تواند در این فضاها رخ دهد، از عزاداری‌هایی چون عاشورا گرفته تا مناسبت‌های شاد، این فضاها در مقیاس کوچک از زمان گذشته در معماری ما حضور داشتند که با عنوان مرکز محله تعریف شده است یا امروزه در مقیاس بزرگتر همانند میدان انقلاب، میدان نقش جهان، میدان آزادی و... تعریف می‌شود.>

وی می‌افزاید:

محمودی ادامه می‌دهد:

نشان پایتخت در غبار شهر گمشده است،به نظر می‌رسد در این روزها معماری و عملکرد فضاهای مسطح همانند پارک‌ها بیشتر خود را در دل شهر و البته شهروندان جا داده‌اند تا بدین وسیله آرامش خاطر را برای مدت کوتاهی به همراه داشته باشند.