بشنوید؛ چند ترانه معروف درباره اعتراضات اخیر

برترین‌ها: شعر و موسیقی بازنمود روح یک دوران هستند و طبیعی است اگر اتفاقاتی که در پاییز ۱۴۰۱ رخ دادند هم به دنبال بازنمود خود بگردند. با این حال با یک رویه خلاق و قابل توجه طرف نبودیم. در ادامه از وضعیت موسیقی‌های تولیدشده درباره حوادث اخیر می‌خوانید که بخش‌هایی از آن از روزنامه فرهیختگان برداشته شده و پرونده‌ای که راجع به این موزیک‌ها تهیه شده، چند مورد از آن‌ها با مواردی خارجی تطبیق داده شده‌اند و کپی بودن‌شان مشخص می‌شود. چند موزیک دیگر هم در واکنش به این موزیک‌ها ساخته شده‌اند که موضع معکوسی دارند و آنها هم عمدتا تقلیدی و سطح پایین هستند. 

تاریخ موسیقی و ترانه اعتراضی

موسیقی اعتراضی در ایران قدمتی به اندازه تاریخ ترانه دارد، از همان ایام که ترانه یا تصنیف تولد یافت. دوران مشروطه تغییرات جدی در چهره سیاسی-اجتماعی ایرانیان ایجاد کرد که طی آن، رعیت به ملت تبدیل شده و برای ملّت خواسته‌هایی مانند عدالت و آزادی و قانون معنا و مفهومی تازه می‌یابد. در این میان، علی‌اکبر شیدا را می‌توان پایه‌گذار اصلی تصنیف و ترانه به معنای امروزی آن دانست. پس از شیدا، عارف قزوینی برترین ترانه‌ساز عهد قاجار است و نیز بانی ترانه معترض در ایران. عارف (1312-1260) نخستین کسی است که به ترانه رنگی ملی‌میهنی می‌بخشد و بسیاری از ترانه‌های او در روزهای مشروطه‌خواهی بر سرِ زبان‌ها می‌چرخد. از این منظر، بسیاری از ترانه‌های عارف مابه‌ازایی در حوادثِ تاریخی دارند. یکی از تصنیف‌های مشهور عارف، «از خون جوانان وطن لاله دمیده» است که در رثای شهدای مشروطه سرود و به خاطر علاقه‌ای که به حیدر عمواوغلی داشت، به وی تقدیم کرد.  

از خون جوانان وطن لاله دمیده / شجریان 

بازار داغ کپی‌کاری

اولین کنش‌های هنری نسبت به اتفاقات امروز ایران از دل دستگاه موسیقی بیرون آمد و با کمک فضای مجازی به دل اجتماعات رسید. اما واقعا این نمونه‌هایی که خیلی سریع و در تعداد بالا تولیدمثل می‌شدند، به‌صورت مستقل چقدر اعتبار دارند و چرا به لایه‌های اجتماعی ایران نفوذ نمی‌کنند. یکی از دلایلی که برمی‌شمرند اینکه بخش مهمی از این ترانه‌ها خالی از هرگونه خلاقیت است و کپی آثار پیشین است. به‌عنوان نمونه موسیقی تحت عنوان «به نام زن به نام زندگی، رها شویم ز طوق بندگی» شهرت زیادی یافته است و چند اجرا هم در دل دانشگاه هنر شاهد بودیم. این ترانه با ملودی موسیقی کپی از سرودی انقلابی در شیلی است.

به نام زن به نام زندگی، رها شویم ز طوق بندگی

 سرود انقلابی شیلی

یکی دیگر از این نمونه‌های ترانه اعتراضی، آهنگی تحت عنوان بنگ‌بنگ است که دو هفته پیش بیرون آمد که کپی از آثار مشهوری تحت این عنوان است. آهنگی به همین نام از ریحانا خواننده آمریکایی است و البته خواننده‌های دیگری از موسیقی جهان هم در شکل‌ها متفاوتی این ترانه را خواندند. 

یکی دیگر از پرفورمنس‌هایی که در آلمان اجرا شد و ویدئوی آن در فضای مجازی منتشر شده است، کپی از اجرای مشهوری است که برای اولین بار در شیلی و بعد هم در آرژانتین انجام شده بود. از دانشگاه هنر هم اجراهای مختلفی بیرون آمده است که البته این اجراها برخی آثار کلاسیک مانند استاد شجریان بودند و برخی دیگر کپی‌هایی از آهنگ‌های چپ قبل از انقلاب و ساخته‌های سازمان مجاهدین‌خلق است، ترانه‌هایی مثل سرود خون و سرود مجاهد. میرعلیرضا میرعلینقی پژوهشگر موسیقی هم این موضوع را تایید می‌کند و معتقد است که اکثر این کارها کپی‌های ضعیف از آثار گذشته‌اند یا اینکه کپی‌برداری مستقیم از آثاری است که در فضای چپ‌گرایی ساخته شدند. 

کپی‌تر و بی‌تاثیر

ترانه‌ها و ریتم‌های موسیقی از اجزای جداناشدنی زندگی انسان امروز هستند. در موسیقی چیزهای زیادی وجود دارد که می‌توان به آنها گوش داد و توجه آنها را جلب کرد. همه این مهم بودن‌ها را باید جدی گرفت و در بین همه این موسیقی‌هایی که برای این روزها ساخته شده و گفتیم اکثر آنها کپی هستند، یک موضوع مهم‌تر که باید در اینجا به آن بپردازیم این است که موسسات فرهنگی مختلف و صداوسیما در این روزها چه کاری انجام داده‌اند؟ بارها گفته شده است که ارزان‌ترین هنر این روزها موسیقی است که بر مردم تاثیر می‌گذارد. حدودا 7 آهنگ در این روزها تولید شده است به نام‌هایی مثل هم‌دانشگاهی، اعتراض وارده، سلبریتی دوزاری، خوانندگی زنان برای، ایران قوی، شاهچراغ، به عشق و برای ایران. این 7 موسیقی به‌هیچ‌وجه نتوانستند در فضای جامعه و مردم بچرخند و تاثیرگذار شوند. در بین این آثار دو قطعه سلبریتی دوزاری و شاهچراغ توسط خواننده‌ای تحت عنوان شبزده، در قالب رپ تولید شده بود که در فضای مجازی با واکنش‌های زیادی همراه بود. استقبال از این موسیقی نشان از ظرفیت خوب این جنس موسیقی دارد.

سلبریتی دوزاری / شب‌زده

قطعه «برای ایران...» با الهام از نماهنگ دیگری که پیش از این ساخته شده بود تحت عنوان «این واقعیته...» بازسازی شد.

یکی دیگر از آثاری که در هفته‌های اخیر ساخته شد و با واکنش‌های متفاوتی مواجه شد نماهنگی تحت عنوان «برای دختر همسایه؛ پیامی از طرف دختران افغانستانی» بود. این آهنگ اگرچه در محتوا واجد یک ایده خلاقانه بود اما در ملودی کپی از قطعه مشهور «برای...» است. البته محتوای این ترانه به دلیل اینکه نگاهی غیرواقعی نسبت به دختران مهاجر افغانستانی در ایران داشت، هم مورد انتقاد قرار گرفت.