شکستی دیگر برای رسانه ملی

هفته نامه مثلث - پیوند مرزوقی: به رغم حاشیه هایی که برنامه های «مناظره» در سال های اخیر برای صدا و سیما و مسئولانش به همراه داشته اند، یکی از شبکه های تلویزیونی از تولید و پخش مناظره ای جدید براساس تعریفی که برایش تعیین شده خبر می دهد؛ خبری که می تواند از تاکید تیم جدید اداره کننده تلویزیون بر افزایش برنامه های مناظره در شبکه ها حکایت داشته باشد. «مناظره» از ساختارهای جذاب تلویزیونی در سراسر دنیاست که در این سال ها توانسته موفقیتش را در ایران هم به اثبات برساند.

مناظره های صدا و سیمای ایران که خصوصا در دوران انتخابات بر حجم آنها افزوده می شود، نشان داده اند در صورت درست تحقق یافتن روی آنتن تلویزیون، بینندگان بسیاری را پای گیرنده های سیما بنشانند. تاریخچه پخش مناظره از صدا و سیمای ایران به بیش از سه دهه قبل بر می گردد؛ سال 1360، چند ماهی قبل از شهادت آیت الله بهشتی، مناظراتی با عنوان «آزادی، هرج و مرج، زورمداری» از سیمای جمهوری اسلامی ایران پخش می شد؛ مناظراتی ایدئولوژیک که یک طرف آن نورالدین کیانوری و احسان طبری بود و طرف دیگرش آیت الله شهید بهشتی و آیت الله مصباح یزدی. اما اوج مناظره های تلویزیونی را می توان در انتخابات سال 88 به یاد آورد.


اردیبهشت ۸۸ بود که سید عزت الله ضرغامی، رئیس سازمان صدا و سیما از تولید شش مناظره جذاب تلویزیونی خبر داد و اعلام کرد که در انتخابات ریاست جمهوری دهم، این ساختار به عنوان برنامه جدید تلویزیونی به شبکه های سیما می آید. پخش مناظره های چالشی که به اعتقاد برخی، در بخشی از اتفاقات سال ۸۸ تاثیرگذار بود، در پی این تصمیم شکل گرفت. و تلویزیونی که در آن دوره مدت ها بود از برنامه های چالشی سیاسی خالی شده بود، به یکباره بیننده اش را با ساختاری متفاوت مواجه ساخت که شاید لازم بود پیش از پخش آن، او را آماده کند.

تلویزیون که در جریان انتخابات سال ۸۸، این ذهنیت را در بیننده اش ایجاد کرده بود که رویکردی نسبتا متفاوت را اتخاذ کرده است و البته بخشی از این ذهنیت هم به مناظره های انتخاباتی بر می گشت، پس از برگزاری انتخابات و حوادث پس از آن، مجبور شد تغییر مسیر دهد و البته ساختار «مناظره» به جز در مواردی استثنا که با اهداف از پیش تعیین شده شکل می گرفت، برای مدتی در صداوسیما به فراموشی سپرده شد. اما انتخابات سال ۹۲ فرصت دیگری را برای سازمان صداوسیما فراهم کرد تا با تولید مناظره های انتخاباتی بار دیگر شانس خود را برای جذب مخاطب بیشتر امتحان کند.

با این حال ضرغامی و یارانش این بار ریسک سال ۸۸ را تکرار نکردند و تصمیم گرفتند مناظره های انتخاباتی را با ساختاری برگزار کنند که چالش نامزدها در آن به حداقل برسد. از ماه ها قبل از برگزاری این برنامه ها در تلویزیون، رئیس سازمان صدا و سیما با پرسش های متعددی درباره اینکه آیا در یازدهمین انتخابات ریاست جمهوری مناظره خواهیم داشت و نحوه برگزاری آن چگونه خواهدبود، مواجه شد تا در نهایت ضرغامی اعلام کرد آیین نامه مربوط به چگونگی برگزاری مناظره و برنامه تبلیغاتی رسانه ملی در کمیته تبلیغات وزارت کشور به تصویب می رسد.


اعلام این خبر از سوی رئیس سازمان صدا و سیما بیانگر این نکته بود که در انتخابات ۹۲ قرار است مناظره های حساب شده تری را روی آنتن تلویزیون شاهد باشیم و در ادامه این نگرانی را هم به همراه داشت که صدا و سیما به صرف اینکه بگویند مناظره برگزار کرده است، به تولید و پخش برنامه های خنثی بسنده کند. در نهایت با نزدیک شدن به پخش مناظره های انتخاباتی، رئیس وقت سازمان صداوسیما که به ندرت در نشست های خبری حاضر می شد، در زمان قرعه کشی نامزده هبرای برنامه های رادیو و تلویزیونی تبلیغاتی، ساختار مناره های انتخاباتی سال ۹۲ را توضیح داد.

براساس این اعلام همانند سال ۸۸ قرار نبود نامزدها دو به دو مقابل هم قرار گرفته و به مناظره بپردازند، بلکه همگی در یک برنامه حاضر می شدند و با حضور در سه مناظره با موضوعات اقتصادی، سیاسی و فرهنگی، به پاسخگویی و تبیین نظرات خود می پرداختند. با این حال اولین مناظره تلویزیون برای نامزدهای انتخابات سال ۹۲ هم چندان بی حرف و حدیث نبود. بخش دوم این مناظره که با پرسش های تستی از سوی مجری همراه بود، حتی این اعتراض را از سوی برخی نامزدها به دنبال داشت که به هیچ کدام از پرسش ها پاسخ نمی دهند. این چنین بود که مناظره دوم با تغییراتی در ساختار همراه شد و در نهایت باقی مناظره های انتخاباتی سال ۹۲ در فضایی آرام تر روی آنتن رفت.

سید عزت الله ضرغامی در کتاب «راوی صادق» که پس از رفتنش از صداوسیما منتشر شد، درباره منظاره های انتخاباتی آورده است، «برگزاری مناظره های انتخاباتی با توجه به سبک و شیوه جمهوری اسلامی ایران یک کار کاملا جدید و دارای پیام در سطح جهانی بود. حوادثی که در سال ۸۸ روی داد، خیلی ها را به این نتیجه رساند که به منظور جلوگیری از مسائل مشابه امنیتی، مناظره های انتخاباتی در سال ۱۳۹۲ برگزار نشود. اما صداوسیما به رغم این نگرانی ها و با اعتماد به نفس کامل، با طراحی بسیار دقیق اقدام به برگزاری مناظره ۸ نفره میان نامزدها کرد و برای اولین بار عدالت رسانه ای را در حد ثانیه در یک گستره طولانی و بیش از ده ساعت مناظره در مقابل چشم جهانیان قرار داد.

نکته مهم و برجسته در مجموعه برنامه های تلویزیونی نامزدهای ریاست جمهوری و به ویژه جلسات مناظره، به حاشیه راندن قدرت های مالی و مراکز پول و ثروت است که معمولا انتخابات را تحت نفوذ خودشان قرار دهند؛ امری که در اکثریت غالب کشورهای دنیا به ویژه در غرب رایج است. جمهوری اسلامی ایران نشان داد که نامزدهای انتخاباتی می توانند بدون اتکا به کمترین امکان مادی در سطح ملی حاضر شوند و نظرات و دیدگاه های خود را با مردم در میان بگذارند.


بنابراین نظر امام و رهبری که باید ساحت انتخابات به دور از دست اندازی و نفوذ ارباب زر و زور باشد، با ابتکار عمل صداوسیما محقق شد. شایان ذکر است که در دور اخیر انتخابات ریاست جمهوری با تکیه بر تجارب دوران فتنه، مدیریت بسیار خوبی درخصوص توجیه نامزدهای محترم و آشناکردن آنها با قواعد بازی صورت گرفت. همین اقدام باعث شد که در این دوره از انتخابات پایبندی کامل به قانون در عین آزادی عمل تبلیغاتی نامزدها به خوبی رعایت شود.»

با پایان مناظره های انتخاباتی در سال ۹۲، تلویزیون تصمیم به ادامه این ساختار گرفت و بر این اساس اولین برنامه مناظره با همان مجری انتخابات ریاست جمهوری (مرتضی حیدری) روی آنتن رفت. این برنامه قرار شد جمعه ها ساعت ۱۶ پخش شود و در طیفی وسیع تر نمایندگان مجلس و دیگر مسئولان کشور را برای پاسخگویی و مناظره به برنامه دعوت کردند. با این حال مناظره های هفتگی هم چندان بی حاشیه نبودند و در همان بدو امر اعلام شد که سوال های پیامکی این برنامه که قرار بود از سوی مردم اعلام شود، با دستکاری همراه شده است.

این ادعا در ادامه از سوی سازندگان و مدیران شبکه تکذیب شد اما پس از پخش ۲۵ قسمت از برنامه «مناظره»، قسمت ۲۶ آن با ممانعت دو تن از میهمانان برای حضور در استودیو همراه بود که باعث شد آن برنامه به چالشی دچار شود که در نهایت به استعفای تهیه کننده آن انجامید. اسفند سال ۹۳، تهیه کننده برنامه مناظره با اعلام استعفا از ساخت این برنامه، خاطرنشان کرد که فشار این برنامه تلویزیونی به حدی بالاست که منجر شد در بیمارستان بستری شود و حتی بارها مورد تحقیر و توهین قرار بگیرد.


نبی در نامه ارسالی خود به رسانه ها درباره دلیل استعفا آورده بود: «فشارهای کاذب و بعضا رفتارهای غیرحرفه ای برخی دوستان که غریبه هم نبودند، دیگر در این اواخر بسیار زیاد شده بود و نمود ظاهری نیز پیدا می کرد و کار را به جایی رساند که جسمم را هم آزرد و به این نتیجه رسیدم که شاید بهتر باشد من بروم تا لااقل شرمنده وجدانم، مردم و مدیر محترم شبکه یک نباشم، خصوصا در چهار، پنج هفته اخیر و به خصوص برنامه هزینه های خدمات درمانی.»

در سال ۹۴ برنامه «مناظره» با وقفه ای چند هفته ای مواجه شد که به رغم خبرسازی ها در اینخصوص، مدیران شبکه اول، این وقفه را به تغییر دکور و چیدمان برنامه نسبت دادند. درنهایت برنامه «مناظره» مدتی است که با آرامش و به دور از حاشیه ها در شبکه اول ادامه پیدا می کند و تغییر و تحولات مدیریتی در سازمان صداوسیما هم برخلاف بسیاری از ساختارهای برنامه سازی که در دوره ضرغامی پخش می شد و در دوره سرافراز تغییر کرد، با تغییر یا توقف همراه نبود. حالا صحبت از تولید و پخش مناظره ای دیگر در تلویزیون است.

این بار قرار است شبکه دو سیما برنامه مناظره داشته باشد و اعلام شده است که براساس تعریف این شبکه موضوعات اجتماعی را هدف قرار می دهد. براین اساس و با توجه به بازتعریف شبکه های تلویزیونی در ماه های اخیر، می توان این گونه پیش بینی کرد که سایر شبکه های تلویزیونی نیز براساس تعاریف جدید خود مناظره های جدید را روی آنتن بفرستند؛ برنامه هایی که می توانند در عین تحقق کارکرد تلویزیون در قبال به پاسخ واداشتن مسئولان و طرح مطالبات مردم، مسئولان صدا و سیما را به رویکرد همیشگی مدنظر خود، یعنی مقابله با شبکه های ماهواره ای نزدیک تر کنند.