مستند «چنارستان»، دردسرساز شد

هفته نامه تماشاگران امروز - محبوبه شعاعی: «تا زمانی که سینمای ایران «چنارستان» را پخش می کند، هیچ نیازی نیست که «من و تو» برای رضاشاه و محمدرضا پهلوی مستند بسازد و در ذهن مخاطب از شکوه پهلوی ها حماسه سرایی کند.» این تنها بخشی از اعتراضی است که به مستند چنارستان شده است؛ مستندی به کارگردانی «هادی آفریده» که درباره چنارهای خیابان ولیعصر ساخته شد و انگ طرفدار پهلوی بودن گرفت!


«آفریده»، مستندساز ۳۱ ساله ای است که در شهریور ۱۳۹۰ به دلیل تولید فیلم های مستند مستقل و پخش آنها در جشنواره های بین المللی و تلویزیون بی بی سی دستگیر شد (و شاید ریشه اصلی جوسازی های بعدی، همین قضیه باشد و نه ساخت یک فیلم) بعد از آن ماجرا، او این مستند را ساخت که جایزه نخست جشنواره حقیقت سال ۹۳ را از آن خود کرد اما از همان زمان با مخالفت هایی از طرف گروه های دلواپس مواجه شد. همین چند وقت پیش اما اتفاق جالبی افتاد؛ نسخه تلویزیونی این مستند از رسانه ملی و شبکه مستند پخش شد؛ اتفاقی که باعث شد بعد از یک سال باز صدای گروه های خاص دربیاید و کلی اعتراض کنند.

در پی پخش این مستند از تلویزیون، هیات مدیره انجمن تهیه کنندگان سینمای مستند ایران در یادداشتی از مدیر سازمان صدا و سیما و شبکه مستند قدردانی کرد. با «آفریده» جوان صحبت کردیم تا هم از شجاعت تلویزیون بپرسیم و هم از اعتراض به چنارستان.

چرا چنارستان اینقدر با سانسور پخش شد؟

- خود من موافق هیچ سانسوری نیستم و موافق آزادی اندیشه و آزادی بیان هستم. به نظر من مردم نیاز به ناظم ندارند که تصمیم بگیرد چه را ببینند یا نبینند. خود مردم شعور و درک این را دارند که تصمیم بگیرند چه محصولی مناسب دیدن است و چه محصولی نه. چه جریانی صداقت دارد و چه جریانی ندارد. خود مردم بهترین قاضی و داور هستند. معتقدم سانسور دشمن فرهنگ و آزادی فکر است و جامعه را بعد از مدتی به بیماری فرهنگی دچار می کند که تبعاتش متوجه مردم است. مردم باید خودشان بد و خوب را تشخیص دهند.

پس داستان این حذف ها چه بود؟

- خودم قبلا گفته بودم که نسخه ای که قرار است از تلویزیون پخش شود، نسخه تلویزیونی کار است. این را قبلا در مصاحبه های مختلف گفته بودم. در همانجا هم گفته بودم که ۲۳ دقیقه از این فیلم کوتاه شده. سانسوری به من دیکته نشده است. وقتی شبکه مستند پیشنهاد داد نسخه تلویزیونی این مستند آماده شود، من هم پذیرفتم با استانداردهای تلویزیون خودمان آن را تدوین مجدد کنم که این اتفاق به معنای سانسور نیست که اگر بود، من اصلا خودم چنین کاری نمی کردم. این کار در همه جای دنیا وجود دارد. مثلا در خیلی از فیلم های هالیوودی نسخه ای که در آلمان پخش می شود با نسخه ای که در مالزی پخش می شود، متفاوت است.


در واقع فیلم ها برای محیطی که قرار است در آنجا پخش شود، استانداردسازی می شود. کاری که من کردم «چنارستان» را براساس محیط و شرایط تلویزیون و با رضایت کامل خودم، ۲۳ دقیقه کوتاه کردم. کسی به من نگفت چه چیزی را دربیاور و چه چیزی را نه. من یک نسخه تلویزیونی تدوین کردم که کاملا مثل فیلم واقعی است. در واقع با این مستند، رویکرد تاریخی خیابان ولیعصر را به مردم نشان دادم. جالب است که همین نسخه تلویزیونی را هم آقایان نگران و دلواپس برنتابیدند و به آنها برخورده.

وقتی این فیلم در سینما حقیقت پخش شد، خیلی ها به آن اعتراض کردند. فکر نمی کنید پخش این مستند از تلویزیون شجاعت می خواست؟

- در واقع یک حرکت رسانه ای هوشمندانه بود. خوشبختانه در این دوره با مدیریت آقای سرافراز و مدیریت شبکه مستند، آقای تاجیک، عقلانیت به صدا و سیمای مملکت ما برگشته. ما باید از رویکردی که صداوسیما در پیش گرفته، حمایت کنیم. من هم تصمیم گرفتم فاصله بزرگ بین مردم و رسانه های داخلی را تا حدودی کم کنم. بخش عمده مخاطبانی که پای شبکه های ماهواره ای و سریال های بی سر و ته ترکی نشستند - که از نظر فرهنگی و اخلاقی می تواند بنیادهای اجتماعی و خانوادگی را نابود کند - اگر می دانستند یک مستندی بوده که مورد توجه رسانه ها و منتقدان بوده، قطعا کانال های تلویزیون را به شبکه مستند برمی گردانند و این یعنی یک پیروزی برای فضای رسانه ای ما.

بازخوردهایی که از مردم داشتم، آدم هایی این برنامه را تماشا می کردند که سال به سال، تلویزیون تماشا نمی کرده اند. نتیجه اش این است که مردم با این رویکرد تلویزیون آشنا می شوند و اگر تلویزیون این رویکرد را دنبال کند، مخاطبان، جذب رسانه ملی می شوند. کاری که آقای تاجیک و آقای سرافراز انجام دادند، این اتفاق، تصمیمی هوشمندانه بود در راستای تحقق اهداف فرهنگی خودش و باید از این رویکرد حمایت کرد و امیدوارم استمرار داشته باشد. من معتقدم این رویکرد می تواند مردم را با رسانه های داخلی آشتی دهد.

چرا منتقدان می گفتند این مستند، تقدیری است از دوره پهلوی؟ اصلا این افراد این حرف ها را از کجا درآورده اند؟

- مسئله این است که من معتقدم فیلم من یک فیلم صددرصد دولتی است چون زمانی که این پروژه تصویب شد و اجازه ساخت گرفت، ما در دولت محمود احمدی نژاد بودیم. از انتهای دولت دهم ساختش شروع شد و در دولت یازدهم به پایان رسید. سوالم این است اگر این فیلم در دولت دهم هم تمام می شد، باز هم این حرف را می زدند؟ و باز معتقد بودند فیلم من چنین رویکردی دارد؟

ضمن اینکه من معتقدم در وزارت ارشاد و همینطور مرکز سینمای تجربی آدم هایی کار می کنند که محکم بر اصول خودشان ایستاده اند که این اصول همسوست با منویات انقلاب و نظام. معتقدم فیلم من آن مشکلی که آقایان می گویند را ندارد که اگر داشت، حتما وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به من مجوز ساخت نمی داد. وقتی این فیلم مجوزهای لازم را دارد، هر که هر چه دلش می خواهد بگوید. به نظر من این افراد علیه قانون فعالیت می کنند و ساختارشکن هستند و باید با آنها برخورد قانونی شود.

جالب اینکه طبق گفته خودتان، تازه از دولت دهم هم مجوز داشته و ربطی به دولت یازدهم ندارد!

- بله، این فیلم مجوز دولتی گرفته و بودجه دولتی داشته و حتی جوایز دولتی گرفته. چنارستان در جشنواره سینما حقیقت کاندیدا بود و حتی رکورددار کاندیداها بود. همچنین جایزه ویژه سینما حقیقت را گرفت. مگر می شود در فیلمی، آرمان های انقلاب رعایت نشود و این همه جایزه کشوری بگیرد؟! به نظر من اینها فرافکنی و جوسازی است. این افراد می خواهند امنیت و آرامش کشور را به هر بهانه ای به هم بزنند و به اهداف خودشان برسند. این افراد رویکرد سیاسی دارند.