فوت و فن های موفقیت برادران قاسم خانی

همشهری جوان: از حدود 20 سال پیش که مجموعه های آیتمی شبانه در تلویزیون باب شد، تا وقتی که تغییر فرم داد و به سریال های کمدی 90 شبی رسید، ویژگی هایی که قرار بود باعث جذابیت مجموعه ها - در هر دو فرمش - باشد، دچار تغییراتی شده است. ویژگی هایی که در یک دوره از خلاقیت های ریز و درشت ریشه گرفتند، پخته شدند، سر و شکل پیدا کردند و باعث اوج گرفتن سریال ها شدند. ویژگی هایی که مثل هر عنصر دیگری در نمایش، یک روز به ته خطشان رسیدند و تمام شدند.

ویژگی هایی که حالا از شدت استفاده، نخ نما شده اند و می توانند علیه جذابیت هر ایده ای عمل کنند و نتیجه اش را در اغلب طنزهای روتین شبانه این اواخر می توان دید. در این مسیر سربالایی و سرپایینی اما کارهایی هم بودند که اجازه ندادند ویژگی های خلاقانه شان ته بکشد.

کارهایی که با نگاه به تیتراژشان اسم دو نفر دستمان می آید: پیمان و مهراب قاسم خانی. ویژگی هایی که می خواهیم مرورشان کنیم و رمز موفقیت قاسم خانی ها را پیدا کنیم.

موقعیت های تازه

پیمان و مهراب آفت «تکرار» را خیلی خوب می شناسند و می دانند که یک موقعیت هر چقدر جذاب باشد و اشتیاق بیننده را برای تماشایش تحریک کند، فقط تا چند وقت «تازگی» دارد بنابراین از خطر «سراغ موقعیت های جواب پس داده رفتن» فرار می کنند و برای قصه و شخصیت هایشان دنبال موقعیت های جدید می گردند.

موقعیت هایی که در نگاه اول، شاید برای نوشتن فیلمنامه یک درام هم پیچیده و سخت به نظر برسند. موقعیت هایی مثل یک ساختمان پزشکان، یک شرکت خصوصی ساده یا یک روستا (که شرح بیشترشان را در ادامه می خوانید).

هنر قاسم خانی ها اینجاست که خودش را نشان می دهد. آنها موقعیت ها و شخصیت هایشان را تنیده در هم انتخاب می کنند و تا جایی که یک ذهن خلاق می تواند، به جزئیات و قابلیت هایش پر و بال می دهند. همین می شود که می توانند در فضای یک شرکت خصوصی با محوریت کارمندهایش (در «پاورچین») کلی اتفاق تازه و جذاب به وجود بیاورند یا در یک ساختمان پزشکان ساده، با نشان دادن جزئیات روزمره ای که در مطب هر دکتری اتفاق می افتد، یک مجموعه موفق بسازند.


پرداخت دقیق کاراکترها

جز موقعیت های نو، شخصیت های پرداخته قاسم خانی ها هم تر و تازه اند. آنها آدم های قصه هایشان را از فضا نمی آورند (البته جز در «مسافران»!)، بلکه سراغ آدم هایی می روند که پیش از این، کمتر دستمایه درام یا کمدی قرار گرفته اند. شخصیت هایی که لزوما در معرفی اولیه شان جذابیت خارق العاده ای ندارند اما پرورش دهنده هایشان می دانند این شخصیت های نه چندان پیچیده را در چه موقعیت هایی و در کشمکش با چه شخصیت های قرار دهند که کمدی خلق شود. مثل همین دزدهای سریال دزد و پلیس که یک جفت سارق ساده اند اما از دست رفتن حافظه یکی شان در کنار خنگ بودن دیگری، موقعیت ها و کمدی های ریزی خلق می کند.


آشنایی با طنز روز دنیا

اگر یکی دوتا از مصاحبه های هر کدام از برادران قاسم خانی را خوانده باشید، دست تان می آید که هیچ کدامشان از دیدن سریال های روز دنیا غافل نیستند. کمدی و درام و جنایی هم فرقی نمی کند. البته این به روز بودن هیچ وقت باعث کپی کاری عین به عینشان از کارهای موفق روز نشده، برعکس، در بیشتر فیلمنامه هایشان ایده های نو و موفق را به شدت ایرانیزه کرده اند؛ مثلا اگر در مجموعه های کمدی موفق دنیا (مثل «دوستان») اغلب شخصیت ها باهوشند و با ذکاوت و طنازی کلامشان، تماشاگر را غافلگیر می کنند و می خندانند، شخصیت های جذاب مجموعه هایی مثل ساختمان پزشکان، شب های برره یا همین دزد و پلیس که بار اصلی کمدی قصه را به دوش دارند، عادی و حتی گاهی خنگ ودست و پا چلفتی اند.

این آدم ها اگرچه تکیه کلام ها یا رفتارهای طنزآمیز دارند اما سطح شوخی های شان مطابق با ظرفیت و سلیقه عمومی مخاطبان تلویزیون خلق شده. مخاطبی که شاید حوصله ندارد در یک مجموعه کمدی شبانه، طنز پیچیده شده در تکیه کلام های روشنفکری را کشف کند و به آنها بخندد. به همین دلیل هم عموم مخاطبین با کاراکترهای شب های برره و پاورچین بیشتر از کاراکترهای ساختمان پزشکان و مسافران همدلی و همراهی می کنند.


نبودِ شوخی های اس ام اسی

در فیلمنامه ای که پای آن اسم یکی از قاسم خانی ها نوشته شده، ردپای اندکی از شوخی های پیامکی پیدا می شود. شوخی هایی که دستمایه خیلی از آثار کمدی تلویزیونی و سینمایی این روزهاست اما از شدت پرداخت بی خلاقیت، نه تنها خنده دار نیست که گاهی به بی نمکی مفرط هم می رسند. در قاسم خانیسم (!) اما کمدی های کلامی ابداع می شوند و اگر در شرایطی به اتفاقی روزمره هم کنایه بزنند، برای این کنایه جای خوبی در فیلمنامه در نظر گرفته شده است. به عبارتی، شوخی های کلامی در این فیلمنامه ها هدف دار و به جا هستند و کمتر به یک تکه پرانی ساده برای خنداندن مخاطب تبدیل می شوند.


بازیگرهای کلیشه نشده

تنها ویژگی غیرمکتوب (به معنی ویژگی ای که لزوما در فیلمنامه نوشته نمی شود) در کارهای برادران قاسم خانی، بازیگرهایی است که برای شخصیت هایشان انتخاب می کنند. بازیگرهایی که البته با نظر کارگردان و تهیه کننده انتخاب می شوند اما انگار در زمان نوشته شدن فیلمنامه هم به آنها فکر شده است. بازیگرهایی که یا کمتر دیده شده اند و برای مخاطب تازگی دارند (مثل بهنام تشکر در ساختمان پزشکان یا حسن معجونی در مسافران) یا برایشان در یک کمدی شبانه نقش و شمایل تازه ای در نظر گرفته شده (مثل هومن برق نورد، شقایق دهقان و حمید لولایی در دزد و پلیس). انتخابی که هم موفقیت کار را تضمین می کند و هم بازیگر را از تکرار و در کلیشه ماندن نجات می دهد.


«قاسم خانی» استاد خلق موقعیت های تازه در کمدی تلویزیونی است

پیمان در سرزمین عجایب

آقای «نویسنده - بازیگر» و «سرپرست نویسندگان» محبوب ترین کمدی های این سال ها با تجربه 19 ساله طنزنویسی، هر بار سراغ موقعیتی واقعی یا فانتزی می رود و از دل آنها طنزهای نابی بیرون می کشد. کمدی هایی که در چند مورد، صدای اعتراض صنف ها و مشاغل مختلف را درآورده. استفاده از همین فرمول های کلیشه نشده است که محصول او را از طنزهای بی ارزش، دم دستی و «سریال فارسی» های این سال ها فرسنگ ها دور می کند.

خانه ما (79)

دوران طنزهای آپارتمانی هنوز کلید نخورده بود که قاسم خانی در اولین تجربه مستقل تلویزیونی اش، یک خانواده شلوغ را به خانه ای دور از مرکز شهر برد. یک پدر و مادر سنتی، یک پسر فوتبالیست، یک دختر دانشجو، یک پسر مدرسه ای شر و شور و دخترکی بازیگوش را کنار هم جمع کرد تا هر بار یکی از خرده مشکلات سنتی / مدرن این خانواده حاشیه نشین را روایت کند.

پاورچین (۸۱)

دو خانواده از روستایی تخیلی به نام «برره» به پایتخت می آیند. جمع شدن آنها و یک زوج جوان در یک خانه، ماجراهای سریال را رقم می زند. دامنه این اتفاقات به اداره دو مرد این خانواده ها هم می رسد. قاسم خانی با استفاده از «فرهاد» و «داونه» داستانش، جامعه کارمندی ایران را زیر ذره بین می برد و با ظرافت، ضعف ها و کژی های این شغل را که آن روزها هنوز اینقدر دستمالی نشده بود، به طنز می کشد. «پاچه خاری» یکی از یادگارهای به جا مانده از شوخی های همین موقعیت است.

شب های برره (۸۴)

قاسم خانی قواعد بازی را به هم می زند. اینجا دیگر نه از آپارتمان نشین بودن شخصیت ها خبری هست، نه از کاراکترهای آشنا و نزدیک به ذهن. صفر تا صد ماجرا کاملا زاییده ذهن او هستند.

آقای نویسنده روستایی فرضی را با مختصات خودش می آفریند و باز هم یک موقعیت ناآشنا شکل می گیرد. حالا فضا مهیاست تا با اضافه کردن شخصیت های خوشمزه روستایی و تقابل آدمی از نسل شهرنشین های مدرن با فضای زندگی آنها قصه اصلی شکل بگیرد.

باغ مظفر (۸۵)

می گویند بعدازظهر یک روز پاییزی آقای نویسنده تراواشات ذهنی اش را برای مدیری بیرون می ریزد: «بی خیال قَجَر بشیم. بریم سراغ نوادگان پایتخت و خان های تهران را معرفی کنیم.» طرحی دست نخورده که کمتر از شب های برره مورد عنایت قرار می گیرد اما از پا نمی افتد. شوخی ها در دل کاخ یک خانواده مرفه قجری شکل می گیرد. تجربه ای که همکاران قاسم خانی در «قهوه تلخ» هم ادامه دادند و جز در اوایل، چندان از آن استقبال نشد.

مرد هزار چهره (۸۷)

اوج موقعیت های تازه در کارهای قاسم خانی. موقعیت هایی که می تواند هر آدم شریف و البته کمی پخمه را به وسوسه بیندازد. او شخصیت اصلی داستانش را هر بار به یک موقعیت ممتاز می برد؛ موقعیت اجتماعی (جامعه پزشکان)، موقعیت قدرت (نیروی انتظامی)، شهرت (هنرمندان) و موقعیت ثروت (خانواده قزاقمندیان) و با هر کدام از آدم های این موقعیت ها شوخی می کند. این تجربه در «مرد دو هزار چهره) هم - این بار بدون او - تکرار می شود که نسبت به نسخه اولش توفیق کمتری داشت.

مسافران (۸۸)

ظاهر داستان در یک آپارتمان می گذرد اما این بار آدم فضایی ها را به زمین می آورد تا در یک فضا و موقعیت فانتزی با روحیات ایرانی ها شوخی کند. آدم فضایی هایی که از رفتارهایی که برای همه ما معمولی شده تعجب می کنند و این رفتارهای متناقض را به مقر فضایی شان گزارش می دهند. از دل این موقعیت، طنزهای نابی خلق شد که البته چندان به مذاق مخاطب عام خوش نیامد اما قاسم خانی «مسافران» را یکی از بهترین کارهایش می داند.

ساختمان پزشکان (۹۰)

روانشناس ها به خاطر بیمارهایی که بهشان مراجعه می کنند امکان خلق موقعیت های کمدی زیادی را به نویسندگان و فیلمسازان می دهند اما تا قبل از ساختمان پزشکان، کسی سراغی هم از این نسخه نگرفته بود. قاسم خانی در یک کمدی که روابط خانوادگی و خاله زنکی پررنگی هم داشت، سراغ این موقعیت رفت و طنز موفقی را سر و شکل داد.