مثل افتادن در قعر یک چاه عمیق؛ مردم بی‌اینترنت ایران

مهتاب جودکی در روزنامه پیام ما نوشت: چند روزی است که وارد سومین ماه قطعی سراسری اینترنت شده‌ایم، به هفته دهم خاموشی دیجیتال رسیده‌ایم و در غروب روز یکشنبه (۱۳ اردیبهشت) با اینکه دسترسی گزینشی و سطح‌بندی‌شده اینترنت برای عده‌ای خاص برقرار شده، ۱۵۴۲ ساعت است که عموم مردم از ارتباط با جهان خارج محروم‌اند.

شهروندان در بهاری که به بمباران و آتش‌بسی شکننده گذشته، حتی یک روز به شبکه جهانی متصل نشده‌اند و آنچه از مسئولان و تصمیم‌گیران کشور شنیده‌اند، وعده‌هایی درباره بازگشت به «وضعیت عادی»، طرح‌هایی برای اینترنت طبقاتی و تهدیدهایی درباره ادامه خاموشی تا زمانی نامشخص است. مؤسس وب‌سایت «روایت خاموشی» که تا امروز پنج هزار روایت از رنج مردم در آن منتشر شده، می‌گوید رنج کاربران و حق آنها برای دسترسی نادیده گرفته شده با تناقض‌گویی‌هایی مسئولان بعید نیست که خاموشی دیجیتال دائمی شود.

در حالی به روز شصت‌وششم قطعی اینترنت رسیده‌ایم که تندروها بر ادامه خاموشی اصرار دارند و سناریوی تداوم قطع کامل پرتکرار شده است. مثلاً «امیرحسین ثابتی»، نماینده مجلس به‌تازگی در ویدئویی گفته: «اگر اینترنت کامل باز شود ممکن است بعضی مزدوران که مسلح هم هستند از طریق همین شبکه‌ها تجمعاتی داشته باشند.» به گفته او اینترنت بین‌الملل با دستور شورای‌عالی امنیت ملی به دلیل شرایط جنگی قطع شده و «همچنان شرایط جنگی وجود دارد و فعلاً وصل نخواهد شد» «احسان چیت‌ساز»، معاون وزیر ارتباطات گفته «قطع کامل اینترنت، پرهزینه‌ترین سناریو برای اقتصاد ملی است» و با اینکه به گفته او «دسترسی پایدار، باکیفیت و غیرتبعیض‌آمیز به اینترنت برای همه مردم و کسب‌وکارها در شرایط عادی اصل بنیادین این وزارتخانه است» سیاست اینترنت طبقاتی با نام‌های اینترنت پرو، اساتید، خط سفید و امثال آن دنبال می‌شود. این میان آنچه فراموش شده و کسی به آن پاسخی نمی‌دهد، رنج مردم به دلیل محرومیت از حقی بدیهی است؛ رنجی که در جنگ ۱۲روزه خرداد و اعتراضات خون‌بار دی‌ماه ۱۴۰۵ به همه کاربران تحمیل شد.

صداهایی از تاریکی

– «من توی یک روستا زندگی می‌کنم و تنها راه برای نجات‌دادنم آموزش‌دیدن حرفه مورد علاقم بود که بتونم باهاش کار کنم؛ اما اینترنت قطع شده و امیدی ندارم…» (فرفری، دانشجو)

– «من دیگه دارم ورشکسته می‌شم. تمام درآمدم به اینترنت وابسته بود. چند تا جلسه بین‌المللی مهم رو از دست دادم و دیگه هیچ مشتری ندارم. تنها سؤالی که این مدت ازم پرسیده شده اینه که به اینترنت دسترسی دارم یا نه؟» (ناشناس، مهندس ورشکسته)

– «تو راه مهاجرت به ژاپن بودم که به‌خاطر عدم ارتباط مؤثر، قطع همکاری از سمت شرکت ژاپنی صورت گرفت. شغلم توی ایران رو که با هزار زحمت به دست آورده بودم، رو هم یه شبه از دست دادم و به جایی رسیدم که به‌سختی مایحتاج اولیه‌م رو تأمین می‌کنم. شاید گهگاهی به اینترنت وصل باشم؛ ولی با چه قیمتی؟ آدم‌های دیگه وقتی به اینترنت وصل نباشن، اونجا دیگه ارزش و فایده نداره. به قول متا، «۲۰ میلیون کاربر فعال برنامه‌هامون» یا شاید بهتر بگم، ۸۰-۹۰ میلیون زندگی در مقابل چند نفر؟» (امیریا، مهندس نرم‌افزار)

-«تازه کلی هزینه کرده بودیم دوربینای امنیتی برای خونه و محل کار خریده بودیم، حالا همه‌شون از کار افتاده‌ن. پرس‌وجو کرده‌م و می‌گن برای خرید دوربین که با نت ملی کار کنه باید دوربینات رو کلاً عوض کنی و از نو دوربین ایرانی نصب کنی با کیفیت بسیار پایین‌تر تصویر و امکانات پایین‌تر با هزینه گزاف غیرقابل‌باور! دوربینای قبلیم هم طبیعتاً مشتری نداره که بتونم بفروشم و با پولش دوربین جدید بخرم؛ چون اینترنت قطعه و به کار کسی نمیاد! کی خسارت ما رو جبران می‌کنه؟!» (مجید، بازرگان نوپا)

-«سلام من نمی‌خوام بگم کارم به اینترنت وابسته بود یا هرچی، اینترنت واسه من یه سرگرمی بود، کوچیک‌ترین حقم به عنوان یک نوجوان و یک انسان داشتن اینترنت بود و این‌جوری قطع‌کردنش ناعادلانه‌ترین بود.» (پردیس، دانش‌آموز)

شمار نوشته‌ها درباره تجربه طولانی‌ترین قطعی اینترنت در وب‌سایت «روایت خاموشی» به پنج هزار می‌رسد. دانشجوها، دانش‌آموزان، صاحبان کسب‌وکارهای کوچک آنلاین، گیمرها، تریدرها و بسیاری دیگر. «حسین رمضان‌زاده»، هم‌بنیان‌گذار کارزار که بعد از دی‌ماه گذشته همراه همسرش «روایت خاموشی» را به راه انداخته‌اند، به «پیام ما» می‌گوید این فقط نوک کوه یخ است. «این روایت‌ها بعد از گذراندن مرحله تأیید منتشر می‌شود و در آنها چنان درد عمیقی نهفته است که خواندن و تأییدشان بار روانی مضاعفی برای ما دارد و به یکی از مشکلات زندگی شخصی‌مان تبدیل شده.»

در تجربه‌هایی که کاربران بازگو کرده‌اند وجه اقتصادی آسیب قطعی اینترنت پررنگ است. مثلاً یک سرپرست خانواده از این نوشته که ده‌ها میلیون روی یک صفحه اینستاگرامی سرمایه‌گذاری کرده و الان حتی توان پرداخت اجاره‌خانه‌اش را ندارد. در روایتی دیگر نوجوانی درباره حق بازی‌کردن نوشته است؛ اینکه برای نوجوان‌ها در همه جای دنیا بازی‌های آنلاین امکانی ابتدایی است. رمضان‌زاده می‌گوید عجز و ناتوانی نهفته در نوشته این نوجوان به شکل عجیبی آدم را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد.

او روایت دیگری را از دختری دبیرستانی در منطقه‌ای محروم نقل می‌کند که تنها امکانی که برای پیشرفت در اختیار داشته، شرکت در کلاس زبان آنلاین بوده و حالا از این هم محروم شده. «نوشته بود که نمی‌دانم در این شهر محروم عاقبتم چه می‌شود.» افرادی هم از نیازهای عادی‌شان نوشته‌اند. فردی نوشته که سال‌ها هشت صبح بیدار می‌شده و موسیقی موردعلاقه‌اش را گوش می‌داده و اکنون روزهاست که دیگر این روتین را ندارد و چیزی که به طور عادی داشته را از او گرفته‌اند. مؤسس روایت خاموشی می‌گوید تصور نمی‌کرده وب‌سایت چنین مورد استقبال قرار بگیرد. «این نوشته‌ها تأیید می‌کند که فشار روحی و روانی که در اثر قطع اینترنت به بخش زیادی از مردم در اصناف مختلف و در شهرهای مختلف وارد شده بسیار بالاست.»

حرف تکرارشونده در میان نوشته‌های کاربران این سؤال است که چرا مسئولان تصمیم‌گیران صدای آنها را از دل تاریکی نمی‌شوند؟ «انگار این دردهای واقعی خیلی برایشان اهمیت ندارد.» رمضان‌زاده هم همین‌طور فکر می‌کند. «در پلتفرم کارزار هم شاهد همین روند هستیم که نامه‌هایی در اعتراض به تبعیض، اینترنت پرو، اینترنت سفید، گرانی اینترنت و موارد بسیار دیگر در همین موضوع نوشته می‌شود و ما پیگیری می‌کنیم؛ نامه رسمی می‌زنیم و در دفتر نهادهای مربوطه از وزارت ارتباطات و مجلس گرفته تا مرکز ملی فضای مجازی ثبت می‌کنیم تا یک نفر پاسخ دهد و با مردم صحبت کند – فارغ از اینکه جوابی دارند یا نه – ولی هیچ پاسخی نیست. من احساس می‌کنم این پاسخ‌ندادن و چند کلمه صحبت‌نکردن با مردم، بار مضاعفی شده و فشار دیگری به مردم وارد می‌کند.»

اینترنت طبقاتی، متناقض و تبعیض‌آمیز

استدلال‌های پیشین درباره امنیت بارها زیر سؤال رفته؛ اما همچنان تکرار می‌شود. رمضان‌زاده می‌گوید: «اگر جاسوسی بخواهد از اینترنت آزادتر استفاده کند که پول گیگی چندصدهزار تومان را می‌تواند بپردازد.» اشاره‌اش به اینترنت طبقاتی است که اگر پول یا رابطه باشد در دسترس است. «اینترنت پرو حتی صدای قوه قضاییه را درآورده. هیچ ضوابطی ندارد و بی‌معناست. به اقشاری که نیازی ندارند اینترنت می‌دهند و از آن طرف خیلی اقشاری که نیاز اساسی دارند نمی‌گیرند. این‌ها فارغ از این است که چقدر طرح بدی بوده و چقدر بد اجرا شده. انگار یک‌سری مجمع‌الجزایر دارند تصمیم می‌گیرند و تصمیمات گاهی متضاد است.»

اوضاع طوری شده که استاد دانشگاه اینترنت دارد؛ اما دانشجو نه. یکی از استادان در وب‌سایت روایت خاموشی نوشته است: «نمی‌دانم چه کنم که ۵۰ دانشجوی من اینترنت ندارند». رمضان‌زاده می‌پرسد استاد دانشگاه به‌تنهایی می‌خواهد چه کند؟ دانشجوی کامپیوتر هم نوشته اینترنت پرسرعت نیاز بدیهی اوست؛ اما حتی برای دیدن یک ویدئوی آموزشی ساده نمی‌تواند از یوتیوب استفاده کند. «می‌گویند به شرکت‌ها اینترنت می‌دهند؛ اما اینترنت داشتن شرکتی که نتواند محصولش را به مردم بفروشد چه ارزشی دارد؟ بنابراین این مجمع‌الجزایر تصمیم‌گیر نمی‌داند که اینترنت یک اکوسیستم است. نمی‌شود که راه تنفسی کسی را بست و فقط دستش را باز گذاشت. اصلاً تحلیل سیستمی وجود ندارد و تصور می‌کنند با دادن اینترنت به یک قشر مشکل حل می‌شود.»

اینترنت پرو صدای اعتراض افراد مستقل و بعضی انجمن‌ها را بلند کرده. آخرینشان انجمن فین‌تک ایران است که بیانیه داده و این طرح را مصداق تبعیض در دسترسی دانسته است: «ما از نهادهای تصمیم‌گیر، به‌ویژه وزارت ارتباطات و شورای‌عالی فضای مجازی می‌خواهیم که به‌جای تعریف طرح‌های تبعیض‌آمیز، بر بازگرداندن کیفیت به کل شبکه اینترنت کشور و رعایت حقوق کاربران تمرکز کنند.» انجمن فین‌تک اینترنت را کالای عمومی و حق پایه‌ای تمام شهروندان و کسب‌وکارهای ایرانی دانسته و درباره نقض عدالت دیجیتال، آسیب به بدنه نوآوری و استارتاپ‌ها، تضعیف زیرساخت‌ها و افزایش ریسک‌های امنیتی و تشدید مهاجرت نخبگان به دنبال اجرای سیاست‌های تبعیض‌آمیز هشدار داده است؛ اما به همه این هشدارها پاسخی درخور داده نمی‌شود.

به گفته رمضان‌زاده در حال حاضر دو جبهه درباره ادامه وضعیت قطعی اینترنت وجود دارد؛ یک سو دولت که ظاهراً برای بازگشت اینترنت بین‌الملل تلاش می‌کند و سوی دیگر شورای‌عالی فضای مجازی که در تلاش برای تثبیت خاموشی است. «همه اختلال‌ها با ادعای موقتی‌بودن ایجاد شده است. روزی که اینستاگرام فیلتر شد صحبت از این بود که موقتی است؛ اما دیگر هرگز رفع فیلتر نشد. حالا هم این ترسناک است که دولت تأکید دارد که این وضعیت موقتی است. نمی‌دانیم که آیا در نهایت اینترنت برمی‌گردد یا نه. از عملکرد مرکز ملی فضای مجازی که شفاف صحبت نمی‌کنند نمی‌توان مطمئن بود و در سوی دیگر شورای‌عالی فضای مجازی است که هیچ‌گونه پاسخگو نیست و چه در سطح کارشناسی و چه مدیران مطلقاً احساس نمی‌کند که نسبت به شهروندان ایرانی مسئولیتی دارد.» او فکر می‌کند در نهایت زور طرف‌داران شبکه ملی اطلاعات می‌چربد. «این‌طور که پیش می‌رود احتمال می‌رود این مرکز برای قطعی دائمی لابی کند. احتمالاً تحلیلشان این است که هزینه این قطعی را داده‌اند. هرچند از طرف دیگر، دولت در تلاش است. نمی‌دانم در آخر چه می‌شود؛ اما به‌هیچ‌عنوان احتمال قطعی دائم اینترنت را کم نمی‌دانم و خطر آن کاملاً ملموس است.»

رمضان‌زاده معتقد است حداقل کاری که دولت باید انجام دهد پیگیری جدی‌تر مطالبه مردم است. «مدام می‌بینیم که وزیر ارتباطات، معاون وزیر و سخنگوی دولت صحبت‌هایی درباره برگشت اینترنت مطرح می‌کنند؛ اما در عمل اتفاقی نمی‌افتد و این بسیار عجیب است. نکته مهم این است که به‌هرحال ستار هاشمی، وزیر ارتباطات است و فقط امسال در دوره او بیش از ۶۰ روز اینترنت قطع شده و این در تاریخ به نام وزیر و تیمش ثبت می‌شود. در همین حال واکنشی که وزیر نشان می‌دهد هم‌سطح با اتفاقاتی که رخ داده، نیست. بیش از ۶۰ روز قطعی اینترنت احتمالاً هیچ‌وقت از ذهن جامعه ایران پاک نمی‌شود.