راز ماندگاری تاج اصفهانی در موسیقی ایران

کتاب هفته خبر - سهند آدم عارف: اغلب بزرگان موسیقی ایران که یا در کنار صدای جلال الدین تاج اصفهانی هم نوازی کرده اند و یا در محضر این خواننده بی بدیل آواز ایرانی، مستقیم یا غیرمستقیم شاگردی کرده اند، بر صاحب سبک بودن او صحه گذاشته اند و این صاحب سبک بودن نه از جهت تعارفات معمول و نکوداشتن دوست و استاد، که به جهت خصائصی بوده است که صدای تاج اصفهانی داشته و از قضای روزگار همین خصیصه ها بوده که شیوه های اجرای آواز او را چه در روزگار خویش و چه در دوران پیشین و پسین متمایز کرده است.

تاج اصفهانی سعدی را به کمال می خوانده است. اگرچه سعدی در میان شاعران پارسی گوی به فصاحت زبان و روانی بیان شهره است اما خواندن و ملتفت شدن شعری فصیح یک چیز است و همان شعر را به آواز در موسیقی دستگاهی ایرانی اجرا کردن طرفه ای یکسر متفاوت که امکانات فیزیکی و معنوی خاص خودش را طلب می کند.

اگر سعدی خوانی هایی که از تاج اصفهانی به جا مانده است را شنیده باشید به یقین نکته ای برجسته تر از همه برجستگی های احضار شده در صدای این حنجره بی بدیل آواز ایرانی را دریافته اید و آن ادای بی نهایت نظام مند و وسواس گون هجا به هجای کلمات و عبارات با لحنی منطبق بر فحوای آنهاست چه آنکه بسیاری دقیقا همین لحن منطبق بر فحوا را مهم ترین ویژگی مکتب آوازی اصفهان می دانند. تحریرهای منحصر به فرد و متمایز با دیگر خوانندگان را هم به همه ویژگی های صدای استاد اگر اضافه کنیم می توانیم وضعیت او را به لحاظ جایگاه شناسی آواز ایرانی شناسایی کنیم.

فراتر از بحث های مهارتی و فنی که بسیاری در صدای تاج به آنها اشاره کرده اند اما یکی از مهم ترین توصیفات از نظر منش، معرفت و احوالات تاج اصفهانی را باید از زبان محمدرضا شجریان شنید که در جایی گفته است: «شادروان تاج مردی سلیم النفس و با مناعت طبع بود وی هرگز در طول مدت زندگی اش به خاطر مال دنیا و مسائل مادی به کسی کرنش نکرد و به این خاطر مدح کسی را نگفت و از همه تعریف و تمجید می کرد و همه را با نام خیر یاد می کرد، شاید کسی به خاطر نداشته باشد که او حتی یک بار از کسی گلایه کند و از کسی بد بگوید. استاد تاج همیشه از استادانش با احترام فراوانی یاد می کرد. با دوستانش با مهربانی و عطوفت رفتار می کرد و الخ...»

اگرچه همه این توصیفات باعث نمی شود تصور کنیم این استاد بی بدیل آواز ایرانی با سیاسیون هم دوره اش رفت و آمد نمی کرده است و یا نسبت به رویدادهای اجتماعی زمانه اش بی تفاوت بوده است؛ اتفاقا چه در ماجرای شیخ خزعل که تاج مدتی را در کنار او گذران روزگار کرده و چه در خاطراتی که دیگران از او نقل کرده اند، ارتباط عمیق او با شخصیت های مذهبی و سیاسی آن دوره نمود زیادی دارد.

نقل است در سفری که جلال الدین تاج اصفهانی، به سوریه داشته است، با امام موسی صدر دیداری داشته و در آن دیدار، تاج در حضور امام موسی صدر آواز می خواند که فایل صوتی آن به وسیله خواهرزاده امام صدر یعنی سیده مرتضی طباطبایی که در آن دیدار حضور داشته، در اختیار موسسه فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر قرار گرفته است.

سید مرتضی طباطبایی در توصیف این دیدار گفته است: «من به همراه امام موسی صدر و برادرم دکتر صادق که از آلمان آمده بود، در زینبیه سوریه بودیم که ناگهان صدای کسی را شنیدیم که با لهجه اصفهانی گفت: «ای آقای صدر، قربونت برم!» برگشتیم و دیدیم که آقای تاج است. دوید و آمد و امام را بغل کرد و گفت صبح رفته بودم لبنان که شما را ببینم، گفتند شما آمده اید سوریه. پرسیدم در سوریه کجا باید پیدایتان بکنم و گفتند زینبیه. و حالا بالاخره پیدایتان کرده ام و دایی جان هم خیلی به ایشان محبت کردند و گفتند زود زیارتتان را بکنید و برویم دفتر. بعد به دفتر ایشان در ابورمانه رفتیم... خلاصه، بعد از همه اینها و حرف های مختلفی که زده شد اما به آقای تاج گفتند برایمان چیزی بخوان.

من همیشه یک ضبط صوت کوچک همراهم بود و آن را روشن کردم. ایشان شروع کرد به خواندن آواز. همین که در این نوار ضبط شده است. و تصنیف «ندانمت به حقیقت که در جهان به که مانی/ جهان و هرچه در او هست صورت اند و تو جانی» را خواندم. بعد هم با همان لهجه اصفهانی توضیح داد که این آواز افشاری است و اوجش هم گوشه «عراق» است. که دایی جان بلافاصله گفتند: «عراق هم می خوای بری!» و تاج هم زیر خنده زد و گفت: "به به!"»۱

شاید تاج اصفهانی در تربیت و پرورش شاگردان مستقیمش مصداق بارز این ضرب المثل باشد که «از آتش خاکستر می آید و از خاکستر آتش» چرا که هیچ کدام از شاگردان مستقیمش به جایگاه رفیعی که خود در آواز بدان دست یافته بود بالاتر نرفتند و دست کم همان قله ها را هم فتح نکردند.

شاگردان شهیر او یا به موسیقی پاپ و مخلوط با سنتی روی آوردند و یا با تولید انبوه آثار و تصنیف خوانی های مکرر و یا پذیرفتن سمت های مدیریتی استعدادهای خود و آموخته هایشان از استاد را قدر ندانستند و ارج ننهادند اما تاج شاگردان غیرمستقیمی همچون محمدرضا شجریان داشت که به گفته گل سرسبد آواز ایرانی، آوازهای تاج اصفهانی را روی صفحه های گرامافون گوش می کرده، نکات فراوانی از آنها می آموخته و روایات حفظ در سینه خویش از ردیف را بدین واسطه توسعه می بخشیده است. هر چند بارها در محضر تاج اصفهانی حاضر شده و به اتفاق دیگر بزرگان موسیقی بزم هایی خصوصی با استاد داشته اند که آخرین آنها به نقل از شخص محمدرضا شجریان، درست یک ماه پیش از درگذشت تاج یعنی اوایل آبان 1360 بوده است.2

1. نقل شده از گزارش روابط عمومی موسسه فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر. (سوم اردیبهشت 1394)

۲. تاج اصفهانی به قلم شجریان. (دوم شهریورماه ۱۳۹۰)