نگاهی به روند سنی دولتمردان ایرانی

مجله چلچراغ: سباستین کوتز، صبح یکشنبه هفتم اردیبهشت با قامتی بلند و کشیده، با موهایی بلوند و چشمانی آبی رنگ پشت تریبون تالار پرس کنفرانس وزارت امور خارجه ایستاد؛ با صلابت و استایلی که انگار یک استار هالیوود در شب اسکار به روی سن می رود.

داستان اما این نیست که اگر می بود، پر واضح است که از تاریخ مصرف آن سه هفته ای می گذرد. قصه از بخش دوم خبر آغاز می شود. وزیر امور خارجه اتریش به عنوان جوان ترین عضو ارشد دیپلماتیک جهان پا به ایران می گذارد و همه اینها در حالی است که در دو روز اقامتش در پایتخت، جوان ترین ملاقات کننده اش محمدجواد ظریف 55 ساله بود. سباستین 27 ساله از پنجمین کشور پیر دنیا با میانگین سنی 42.6 سال با ورودش به تهران از ماجرایی قدیمی پرده برداشت. از اینکه چرا ایران جوان ما با میانگین 27.6 سال، همانند او در پست های سطح بالا ندارد.


پس از انقلاب

سال های ابتدایی بعد از پیروزی انقلاب، بهترین موقعیت برای حضور جوانان انقلابی در مناصب حکومتی فراهم شد. به این ترتیب غیر از دولت موقت که عمری کمتر از ۹ ماه داشت، از تشکیل اولین کابینه، ظهور چهره های جوان در عالی ترین سمت های کشوری به چشم آمد.

اوج این جوان سازی دستگاه اجرایی را می توان در سال ۶۰ و در کابینه سوم مشاهده کرد که در رأس آن نخست وزیری ۴۰ ساله قرار داشت. (یادآوری می شود که در آخرین قانون انتخابات ریاست جمهوری، داشتن حداقل ۴۵ سال سن از شروط ثبت نام کنندگان محسوب می شود.)

با شروع جنگ و در وضعیت نامطلوب ارتش وقت و همچنین نهاد تازه تاسیس سپاه پاسداران، این رویه جوانگرایی در دستگاه های نظامی هم گسترش یافت. «نابغه جنگ» لقب جوانترین فرمانده دوران جنگ بود؛ حسن باقری با ۲۵ سال سن، قائم مقام نیروی زمینی که با راه اندازی واحد اطلاعات، نقش بسزایی در عملیات منتهی به آزادسازی خرمشهر داشت.



سال های پس از جنگ

با پایان یافتن جنگ و با گذشت یک دهه از انقلاب حالا دیگر جوانان آن روز، با تجربه هم شده بودند. شاید همین بود که دیگر نیازی به حضور بیست و چند ساله ها نمی دیدند. کابینه پنجم موسوم به دولت سازندگی در حالی در سال 68 آغاز به کار کرد که جوان ترین عضو آن حسن کمالی (وزیر کار) 36 ساله بود.

دولت بعدی هاشمی رفسنجانی هم از این رقم پایین تر نرفت، با این تفاوت که این بار عدد 36 متعلق بود به آخوندی وزیر مسکن). لقب جوانترین وزیر را در هر دو دولت اصلاحات، محمد شریعتمداری در اختیار داشت. وزیر بازرگانی با 37 سال سن در سال 76 شروع به کار کرد. چهار سال بعد محمد خاتمی، کم سن تر از او را که حالا 41 ساله شده بود، انتخاب نکرد.

محمود احمدی نژاد که با شعار «شکستن حلقه بسته مدیران دولتی» پا به انتخابات سال 84 گذاشت و مشاورانش از دوگانگی تجربه - جوانگرایی در مناظرات تلویزیونی سود می بردند، اگرچه توانست شماری را تحت عنوان مشاوران جوان راهی دستگاه های اجرایی کند اما برخی ناظران بیرونی عدم تجربه و رانت ایجاد شده برای عده ای غیرمتخصص را از ضعف های این طرح برمی شمردند.

در کابینه نهم کامران باقری لنکرانی (وزیر بهداشت) 40 ساله و در دولت دهم علی اکبر محرابیان 35 ساله جوانترین وزرای احمدی نژاد بودند. در این میان اما حسن روحانی رکوردها را به طرز عجیبی ارتقا داد. شیخ دیپلمات که پیش از انتخابات، ستادهای جوانانش به شدت فعالیت می کرد، بعد از پیروزی با بیان مکرر عبارت «الان، فرصت آزمون و خطا نیست» کابینه ای با میانگین هفت سال بزرگتر از دولت قبل بست و به نوعی به مدیران هشت سال قبل بازگشت. هر چند او قول به کارگیری جوانان، زنان و اقلیت ها را به سطوح بعدی دولت محول کرد اما در یک نمونه، میانگین سنی 58 سال برای استانداران نشان داد که این وعده دست کم در وزارت کشور عملی نشد.
در کابینه اعتدال تاکنون طیب نیا (وزیر اقتصاد) با ۵۳ سال سن، جوان ترین وزیر محسوب می شود.



روند پیر شدن مناصب حکومتی محدود به دستگاه اجرایی نمی شود. مقایسه ادوار مجلس نشان می دهد که این رویه در قوه مقننه هم به وضوح نمایان است. (در قانون فعلی انتخابات مجلس، حداقل سن ثبت نام کنندگان 30 سال در نظر گرفته شده است.)



آمارها بیان می کند که بالا رفتن سن مسئولیت ها در ایران طی دو دهه گذشته در حالی رخ داده است که جمعیت کشور روز به روز جوان تر شده است و این یعنی روندی کاملا معکوس طی شده است.



از تمام این اعداد و ارقام برمی آید که یک دسته از نخبگان عمدتا متولد دهه 30 بعد از پیروزی انقلاب پست هایی را به دست آورده و تا امروز در این سمت ها در گردش هستند. اینکه این فرایند تا چه اندازه درست است، مورد بحث فعلی ما نیست. همه اینها در صورتی است که این روزها عده ای خطر پیر شدن جمعیت کشور را مرتب گوشزد می کنند. در این شرایط تنها یک سوال مهم باقی می ماند: اینکه این نسل جوان سوم و چهارم انقلاب بالاخره در چه جایی و در چه زمانی فرصت شکوفایی پیدا خواهند کرد؟