راز بقای ویروس سرماخوردگی در برابر پیشرفته‌ترین داروها

فرارو: از کشف میکروب‌ها در قرن نوزدهم تا شناسایی ده‌ها ویروس تنفسی در قرن بیستم، دانش پزشکی راهی طولانی پیموده، اما سرماخوردگی ساده هنوز یکی از مقاوم‌ترین چالش‌های پیش روی علم باقی مانده است.

به نقل از پاپ سای، با گذشت بیش از یک قرن از زمانی که نظریه میکروب‌ها به‌عنوان عامل بیماری‌ها مطرح شد، هنوز سرماخوردگی ساده یکی از مقاوم‌ترین و گریزان‌ترین بیماری‌ها در برابر علم پزشکی باقی مانده است. بیماری‌ای که هر سال میلیاردها نفر را درگیر می‌کند، اما همچنان نه واکسن فراگیر و نه درمانی قطعی دارد.

پیش از آنکه رابرت کخ، پزشک اهل پروس شرقی، برای نخستین‌بار میکروب‌ها را زیر میکروسکوپ مشاهده کند، مردم ابتلا به سرماخوردگی را به ارواح خبیثه، هوای بد یا حتی «ناخالصی خون» نسبت می‌دادند. کشفیات کخ در اواخر قرن نوزدهم، جامعه پزشکی را دگرگون کرد. بسیاری از بیماری‌های مرگبار بشر به‌تدریج عامل میکروبی مشخص پیدا کردند: سل در سال ۱۸۸۲، وبا در ۱۸۸۳، سالمونلا و دیفتری در ۱۸۸۴، ذات‌الریه در ۱۸۸۶ و کزاز در ۱۸۸۹ شناسایی شدند. در همان دوران، نظریه میکروب‌ها که در ابتدا بحث‌برانگیز بود، به‌سرعت جای خود را در علم پزشکی باز کرد و دهه ۱۸۸۰ به «عصر طلایی باکتری‌شناسی» شهرت یافت. لویی پاستور نیز در همین دهه نخستین واکسن انسانی را برای پیشگیری از هاری توسعه داد.

با این حال، باورهای عامیانه به‌راحتی کنار نرفتند. حتی در سال ۱۹۲۵، زمانی که نتایج نخستین بررسی سراسری سرویس بهداشت عمومی آمریکا درباره سرماخوردگی منتشر شد، بسیاری همچنان هوای سرد یا خیس شدن پاها را علت اصلی این بیماری می‌دانستند. در آن زمان هنوز عامل دقیق سرماخوردگی شناسایی نشده بود، اما دانشمندان تأکید داشتند که این بیماری بسیار واگیردار است و بهترین راه پیشگیری، پرهیز از تماس با افراد مبتلاست. توصیه‌ای که با وجود پیشرفت‌های علمی گسترده، هنوز هم معتبر است.

شناخت علمی منشأ سرماخوردگی تا دهه ۱۹۵۰ به طول انجامید. پس از موفقیت واکسن فلج اطفال توسط جوناس سالک، امیدها برای یافتن درمان یا واکسن سرماخوردگی افزایش یافت. اما پژوهشگران با چالشی پیچیده روبه‌رو شدند: مشخص نبود دقیقاً چه ویروس‌هایی باعث این بیماری می‌شوند و چه تعداد از آن‌ها وجود دارد. در سال ۱۹۵۳، یک ویروس‌شناس آمریکایی آدنوویروس را به‌عنوان یکی از عوامل معرفی کرد، اما به‌زودی مشخص شد این تنها یکی از بازیگران ماجراست. در سال ۱۹۵۶، ویروس دیگری به نام راینوویروس شناسایی شد و بعدها سه گونه اصلی از آن (A، B و C) معرفی شدند.

با گسترش تحقیقات، روشن شد آنچه ما «سرماخوردگی» می‌نامیم در واقع یک عنوان کلی برای مجموعه‌ای از علائم تنفسی مشابه است که توسط صدها سویه ویروسی مختلف ایجاد می‌شود. راینوویروس‌ها مسئول حدود ۳۰ تا ۵۰ درصد موارد هستند، کروناویروس‌های غیرکووید حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد را تشکیل می‌دهند و ویروس‌هایی مانند آدنوویروس‌ها، ویروس سنسیشیال تنفسی (RSV) و پاراآنفلوانزا نیز در این میان نقش دارند.

با وجود شیوع گسترده، توسعه واکسن فراگیر تقریباً غیرممکن به نظر می‌رسد، زیرا چنین واکسنی باید صدها سویه مختلف را هدف قرار دهد. حتی واکسن احتمالی برای راینوویروس نیز به پوشش بیش از ۱۰۰ سویه نیاز دارد و باز هم بخش بزرگی از موارد را در بر نخواهد گرفت. هرچند واکسن سنسیشیال تنفسی اکنون برای نوزادان و سالمندان در دسترس است، اما این ویروس تنها سهم محدودی از سرماخوردگی‌ها را تشکیل می‌دهد.

با وجود پیشرفت‌های چشمگیر، بسیاری از توصیه‌های بهداشتی یک قرن پیش همچنان معتبرند. برای مثال، در دهه ۱۹۲۰ به نقش هوای خشک و بسته در افزایش ابتلا اشاره شده بود. امروز نیز می‌دانیم هوای خشک، چه سرد و چه گرم، می‌تواند دفاع مخاطی دستگاه تنفسی را تضعیف کند و فرد را مستعد عفونت کند. همچنین ویروس‌های سرماخوردگی در محیط‌های بسته و از طریق قطرات تنفسی، تماس مستقیم و سطوح آلوده راحت‌تر منتقل می‌شوند.

الگوی فصلی سرماخوردگی نیز تغییر چندانی نکرده است. همچنان اوج شیوع در پاییز، هم‌زمان با بازگشایی مدارس و بار دیگر در زمستان دیده می‌شود. تجمع افراد در فضاهای بسته عامل مهمی در این روند است. در زمینه عوامل خطر نیز علم امروز دیدگاهی دقیق‌تر ارائه می‌دهد. استرس روانی، کم‌خوابی، سن بالا، سیگار کشیدن و برخی بیماری‌های زمینه‌ای می‌توانند پاسخ ایمنی بدن را تضعیف کنند و احتمال ابتلا را افزایش دهند. سبک زندگی ناسالم نیز در صورتی که به استرس و ضعف ایمنی منجر شود، می‌تواند نقش داشته باشد.

در مورد درمان، توصیه‌های پایه تقریباً ثابت مانده‌اند: استراحت کافی، مصرف مایعات، تغذیه مناسب و تهویه مناسب محیط. امروزه داروهای ضداحتقان و مسکن در دسترس‌اند، اما همچنان درمان قطعی وجود ندارد و طول دوره بیماری معمولاً از چند روز تا دو هفته است.

در مجموع، بیش از صد سال پژوهش به ما کمک کرده است علت سرماخوردگی را بشناسیم، راه‌های انتقال آن را درک کنیم و عوامل خطر را بهتر شناسایی کنیم. با این حال، پیچیدگی ویروس‌ها و تنوع گسترده آن‌ها باعث شده است این بیماری ساده همچنان مهارنشدنی باقی بماند. توصیه‌ای که در دهه ۱۹۲۰ مطرح شد هنوز معتبر است: از تماس با افراد بیمار پرهیز کنید، استراحت کنید و عادات سالم را حفظ کنید. شاید واکسن جهانی سرماخوردگی روزی به واقعیت بپیوندد، اما تا آن زمان ساده‌ترین اصول بهداشتی همچنان مؤثرترین سلاح ما هستند.