برنامه معروف به سرنوشت هفت صداوسیما دچار شد

فرزانه متین/ سازندگی: رســانه تصویــری «آن» بــا شــعار پر کردن خلأ برنامه‌های گفت‌وگومحور تخصصــی، وارد فضــای رسانه‌ای ایران شــد. در میان تمامــی برنامه‌های تولیدشــده، دو برنامه اصلی آن، «پلان» برنامه‌ای با موضوع سینما و «پلتفرم» به بررسی محصولات شــبکه نمایش خانگــی می‌پردازند. این دو برنامه در ایــن پلتفرم قرار بود باوجود نمونه‌های نازل مشابه در صداوسیما به‌صورت طبیعی تبدیل به برنامه‌های متفاوتی می‌شدند که با خط‌قرمزها و بخش‌نامه‌هایی از جنس صداوســیما دست‌وپنجه نرم نکنند؛ اما در یک ســال گذشته بررسی این دو برنامه با حضور منتقدانی که از برنامه‌های صداوسیما بیرون آمده‌اند، نشان می‌دهد، ملغمه‌ای از بخش‌نامه‌ها و کج‌سلیقگی‌ها، این دو برنامه را در موقعیتی قرار داده که شــاید از نمونه‌های تکراری تلویزیونی هم ضعیف‌تر باشــند. تحلیل عمیق آثار، بررسی مسائل هر دو صنعت، سینما و شبکه نمایش خانگی پس از چند فصل، نه‌تنها به برنامه‌های تخصصی تبدیل نشدند؛ بلکه با حضور دو مجری این برنامه‌ها، میثم فکری و میثم کریمی و با حضور چهره‌هایی تکراری، درون‌مایه و گفتمان‌های بیهوده به نمایش‌های گفت‌وگومحور ضعیف، ســطحی و میان‌مایه‌ای بدل شدند که بیشتر شبیه پنل‌های تبلیغاتی یا برنامه‌های تلویزیونی سطح پایین نازل هستند تا محتوای حرفه‌ای اینترنتی که مخاطب برای دیدنش زمان و پول صرف کند.

 وعده اولیه و انحراف از مسیر تخصص

 در ابتدای راه‌اندازی «آن مدیا» ادعا می‌شد، برنامه‌هایی متفاوت از رسانه‌های سنتی ارائه خواهد داد، نقدهای ســاختاری، بررسی‌های لایه‌های هنری - اجتماعی - سیاسی آثار و تحلیلی مســتقل از اعمال‌نفوذ مؤلفان از این جمله بودند. اما خروجی این دو برنامه، نشــان می‌دهد که مثل کلیشه‌های تلویزیونی، علاقه‌مندی به سازندگان در ادامه همان سیاست‌هایی است که پیش‌ازاین در برنامه‌های مشابه تلویزیونی دیده بودیم. «پلان» عمدتاً بر نقد فیلم‌های روز، جشنواره‌ها (به‌ویژه فجر)، گیشــه و تحولات صنعت سینما متمرکز است و «پلتفرم» به موضوعات رسانه‌ای مرتبــط به پلتفرم‌های نمایش خانگی، سریال‌ها و تفاوت‌های برنامه‌سازی در فضای مجازی می‌پردازد. این دو برنامه در ترکیب اولیه که اجرایشــان را محمدقاسمی به عهده داشت از یک تنوع گفتمانی برخوردار بود؛ اما در ادامه دورشدن از مباحث تخصصی ســینمایی و افت کیفیت برنامه، محسوس شد. هر دو برنامه به‌سرعت تفکیک شدند و به مهمان محوری تلویزیونی روی آوردند. به‌جای تیم متنوع تحلیلگران، دست به دامان منتقدانی شدند که در برنامه‌های تلویزیونی موفق به جلب نظر مخاطب نشده بودند. انگار قطاری از برنامه «هفت» این منتقدان را به ایستگاه تازه آورده باشــد. «هفت» که شروع نسبتاً موفق و حیاتی پرفرازونشیب داشته در آخرین آمارها بر اساس اعلام رسمی سایت تلوبیون، مخاطبی حدود ۸۰۰ تا ۱۴۰۰ نفر دارد. نتیجه این رویکرد، تبدیل برنامه به جلســات گپ‌وگفت معمولی بود که فاقد عمق هستند. در این دو برنامه به‌جای کاوش عمیق مسئله به شاهد بودن، خاطره‌گویی، ستایش‌های سطحی و گاهی دفاع غیرمستقیم از آثار تبدیل شد. به نظر مجریان این دو برنامه در این نوع نگرش که به سطحی شدن آثار انجامیده نقش داشته‌اند. آنها در این دو برنامه، اولویت را به جذب چهره‌های تکراری دادند و سرمایه‌گذاری روی ســاختار تحلیلی و به‌تدریج این دو برنامه تبدیل به نسخه ضعیف‌تر نمونه‌های قبلی شدند، درحالی‌که از رسانه جدید اینترنتی، انتظار تولید برنامه‌ای خلاقانه‌تر و تأثیرگذارتر می‌رود. باوجود مجری محور بودن هر دو برنامه، می‌توان گفت که مجریان در یک ســال گذشته نتوانستند فضایی برای نقد واقعی ایجاد کنند و صرفاً یکی، دو برنامه از مجموعه «پلتفرم» و «پلان» جنجالی و وایرال شــد. در سیر این دو برنامه، حوزه نقد پویا و جذابیت اولیه کم‌رنگ شد و علاوه بر ضعف محتوایی به نظر می‌رسد، بخش‌نامه‌های نامحســوس درونی و بیرونی! در تغییر رویکرد این دو برنامه تأثیر گذاشته است.

 آفت اصلی و تبدیل به نمایش میان‌مایه شدن

 مهمانان ســینمایی «پلان» اغلب افرادی هســتند که دوره طلایی کاری خود را پشت سر گذاشته‌اند و مؤلفان شبکه نمایش خانگی به نظر می‌رسند، در حالی در این برنامه حضور پیدا می‌کنند که با محصولات ضعیف آنان با مهربانی رفتار شــود و به نظر این فضاســازی برعهده منتقد برنامه اســت. در این دو برنامه، در حوزه ســینما بیشــتر به دفاع از تصمیمات مدیران سینمایی توجه می‌شود و توجیه ضعف‌های آثار ارگانی یا حمایت از آثار خاص در دستور کار دو برنامه قرار دارد. در «پلان» مشکلات ساختاری سینما عادی‌سازی می‌شود. مسئله‌ای که در پوشش جشنواره فجر به اوج رسید و به‌جای تحلیل دقیق فیلم‌ها، برنامه اغلب به مصاحبه‌های کوتاه و پنل‌های شــلوغ بســنده کرد. واقعیت این اســت که مخاطبان به‌جای شنیدن نقد و گفت‌وگوی حرفه‌ای شاهد تبلیغ غیرمستقیم آثار یا اجتناب از انتقادهای صریح بودند. مجریان برنامه نیز جزئی از این فضا شــدند و به‌جای به چالش کشــیدن مهمانان و هدایت به سمت بحث‌های عمیق، اغلب فضا را به سمت گفتگوهای دوستانه و ایمن می‌بردند.

 سطحی شدن نقد به شکل مبتذل

 یکــی از جنبه‌های ضعیف «پلتفرم»، حضور منتقد ثابت این برنامه اســت. نقدهای منتقد ثابت این برنامه، اغلب به شــکلی ســطحی و قابل‌پیش‌بینی ارائه می‌شود. منتقد ثابت برنامه «پلتفرم» به‌جای شکســتن لایه‌های هنری، سیاســی، اجتماعی یا ایدئولوژیک آثار، با استدلال‌های ساده و مثال‌های غیردقیق، دائماً توصیف‌های تکراری، ستایش‌های کلی از بازیگری و گفتمانی شبیه آنچه در برنامه‌های قبلی هم دیده بودیم را به نمایش می‌گذارد. یکی از مهم‌ترین کارکردهای یک منتقد در برنامه‌های گفت‌وگومحور، ایجاد «تنش تحلیلی» است؛ یعنی طرح پرسش‌های دقیق به چالش کشیدن مهمان و باز کردن لایه‌های پنهان اثر اســت. امــا در «پلتفرم» منتقد ثابت این برنامه، اغلب در نقش تســهیلگر یک گفتگوی نرم و بی چالش ظاهر می‌شود. او به‌جای آنکه گفت‌وگو را به سمت نقد هدایت کند، بیشــتر همراه جریان کلی برنامه حرکت می‌کند؛ جریانی که از ابتدا تمایل دارد به سمت محافظه‌کاری و پرهیز از نقد جدی برود. نتیجه این اســت که حضور او نه‌تنها تعادل ایجاد نمی‌کند؛ بلکه به تثبیت همین فضای خنثی کمک می‌کند. حتی وقتی نقد تندی مطرح می‌شود، اغلب بدون پیگیری عمیق و در چارچوب گفت‌وگوی مهمان محور رها می‌شود. این امر باعث شده مخاطب جدی شبکه نمایش خانگی احساس کند، برنامه به‌جای ارتقای سطح نقد به افول آن کمک کرده است.

 نظرات شبکه‌های اجتماعی: بازتاب گسترده نارضایتی

 بررســی کامنت‌ها و پست‌ها در اینســتاگرام، آپارات، یوتیوب و ســایر پلتفرم‌ها، نشان‌دهنده نارضایتی قابل‌توجه مخاطبان است. بسیاری از کاربران این برنامه‌ها را «تکراری»، «کم‌عمق»، «تبلیغاتی» و «فاقد تخصص واقعی» توصیف می‌کنند. کامنت‌های رایج شامل عباراتی مانند: «دیگه نقد واقعی نمی‌بینیم، فقط حرف‌زدن دور میز با مهمان»، «با این مجری‌ها تخصص کجا بود؟»، «قادری همون حرفهای همیشگی رو تکرار میکنه» یا «انتظار تحلیل عمیق داشتیم، شد یک چت معمولی» است. در فصل‌های اخیر و پوشش جشنواره فجر این انتقادها شدت گرفت. کاربران اشــاره می‌کنند که برنامه‌ها به‌جای بررسی عمیق آثار و مسائل صنعت، بیشتر به پوشش زنده و جذب بازدید لحظه‌ای بســنده کرده‌اند. برخی مخاطبــان قدیمی که به دنبال تحلیل‌های شــفاف و بهروز هستند، در کامنت‌های درج شده به‌شدت ناراضی هستند و این نقدها، اغلب درباره منتقد ثابت برنامه «پلتفرم» نوشــته می‌شود. کامنت‌هایی مانند «افول سطح منتقدهای کشــور»، نشان‌دهنده ناامیدی عمیق اســت. عدم ثبات در گفتمان تیم تحلیلی، نبود منتقدان با رویکرد مشخص و جسور، زمینه سطحی شدن این برنامه‌ها را افزایش داده است. محدودیت‌های محتوایی و خودسانســوری، اجتناب از نقدهای رادیکال و در حاشیه امن ماندن، منجر به تکرار، خســتگی و ازدست‌رفتن اعتبار این دو برنامه شده است. رقابت نادرست، تلاش برای رقابت با محتوای سریع و سرگرم‌کننده اینستاگرامی به‌جای سرمایه‌گذاری روی محتوای تخصصی عمیق و بلندمدت. سبک مدیریت اجرایی کارگردانی و مجریان که اصرار دارند، ساختار اغلب رویکردی محافظه‌کارانه و مهمان محور داشــته باشد عملاً این برنامه را از مدار یک برنامه تخصصی جدی خارج کرده است. در رسانه‌های سینمایی معتبر جهان، برنامه‌های تحلیلی با تیم منتقدان جسور، تمرکز روی موضوعات خاص و عمق بالا ساخته می‌شوند. اما در «پلان» و «پلتفرم» حتی وقتی موضوعات خوبی انتخاب می‌شود (مانند برنامه‌سازی در پلتفرم‌ها یا سینمای اجتماعی) بحث به‌سرعت به سطح مهمانان و نظرات شخصی پایین می‌آید و ناامیدی را دوچندان می‌کند.