تیلاپیا؛ ماهی کوچک امروز، هیولای افسارگسیخته فردا
از رودخانهها و تالابها تا مخازن سدها؛ سالهاست زنگ خطر گسترش یک گونه ماهی مهاجم غیربومی به صدا درآمده است.
برترینها: از رودخانهها و تالابها تا مخازن سدها؛ سالهاست زنگ خطر گسترش یک گونه ماهی مهاجم غیربومی به صدا درآمده است.
آبهای ایران، که روزگاری زیستگاه گونههای ارزشمند آبزیان و ماهیان بومی ارزشمندی از میراث طبیعی این سرزمین بودهاند، حالا با خطر گسترش مهمانی غیربومی و مهاجم مواجهاند که بیم آن میرود تا روزی بهجای میزبانی از تنوع زیستی منحصربهفرد خود، زیر سلطه تیلاپیایی قرار گیرند که حالا رد پای گسترش آلودگی آن به یکی از دغدغههای جدی متخصصان محیط زیست تبدیل شده است. این دیگر صرفاً یک نگرانی زیستمحیطی نیست؛ هشداری برای امنیت آب، اقتصاد جوامع محلی و آینده اکوسیستمهای آبی کشور است.

یک گونه ماهی، هزار نگرانی از تهدید و تخریب
در این میان، کارزاری با شعار و هشتگ #نه_به_تیلاپیا نوشته شده است که از تهدید ماهیان بومی و برهم خوردن تعادل اکوسیستمهای آبی تا نگرانی درباره امنیت آب شرب و کارزار دانشگاهیان برای توقف توسعه پرورش گونه مهاجم تیلاپیا، بار دیگر ضرورت بازنگری در سیاستهای آبزیپروری کشور را مطرح کرده است.
این کارزار خواستار ممنوعیت صدور مجوزهای جدید و توسعه جغرافیایی پرورش تیلاپیا، برخورد قانونی با تخلفات، بازنگری در مجوزهای موجود با مشارکت متخصصان مستقل و انجمنهای علمی و ارزیابی تخصصی مخاطرات احتمالی برای منابع آب شرب است. در کنار این مطالبات، حمایت از آبزیپروری مبتنی بر گونههای بومی و سازگار با زیستبومهای ایران نیز بهعنوان راهکار جایگزین مطرح شده است.
دکتر صابر وطندوست متخصص ماهی شناسی و نویسنده این کارزار میگوید: «ورود تیلاپیا به ایران که پایههای اولیه آن در سال 87 ریخته شده حتی در سند راهبردی شیلات کشور برای افق سال 1404 نبوده است، اما متاسفانه سازمان شیلات در این سالها پافشاری فراوانی در گسترش آن داشته است.»
وی در ادامه تاکید کرد: «امنیت غذایی کشور صرفا با راهکارهای علمی و تخصصی مبتنی بر دغدغهمندی توسعه پایدار برآورده میشود؛ نه با شیوههای زودبازدهی که پیامدهای تخریبی وسیع و غیرقابل جبرانی را برای محیطزیست کشور در پی دارد.»
توسعه غلط اقتصادی به بهای نابودی تنوع زیستی
گرچه تیلاپیای نیل (Oreochromis niloticus) به دلیل رشد سریع، قدرت تکثیر بالا و سازگاری با شرایط متنوع محیطی، از گونههای مورد توجه صنعت آبزیپروری است؛ اما همین ویژگیها با فرار یا رهاسازی سهوی یا عمدی در منابع طبیعی، میتوانند به عاملی برای گسترش جمعیت مهاجم تبدیل شوند.
رقابت با ماهیان بومی بر سر غذا و زیستگاه، تغییر ساختار جوامع آبزی و افزایش فشار بر گونههای بومی و انحصاری، از مهمترین مخاطرات اکولوژیک این گونه محسوب میشوند. در شرایطی که رودخانهها و تالابهای ایران از خشکسالی، تخریب زیستگاه و کاهش تنوع زیستی آسیب دیدهاند، تحمیل فشار زیستی تازه بر این اکوسیستمها میتواند پیامدهای مخرب بلندمدت داشته باشد.
دکتر موسوی ثابت، رئیس انجمن ماهی شناسی ایران میگوید: «نامهای در سال 1400 در پی نگرانی جدی جامعه علمی کشور از سمت ۱۵۰ عضو هیئت علمی متخصص از ۴۰ دانشگاه کشور نوشته شد که نتیجه آن توقف پروژههای جدید گسترش این ماهی مهاجم در دولت قبلی بوده است.»
وی در ادامه افزود: «اکنون این پرسش مطرح است که چرا دولت کنونی با بیتوجهی به هشدارهای علمی متخصصان، مجددا دستوراتی جهت گسترش پرورش تیلاپیا را داده است و سازمان شیلات نیز بسیار پیگیر پرورش این ماهی مهاجم میباشد.»

زنگ خطر برای سدها و منابع تأمین آب شرب
اما هشدار دانشگاهیان تنها به سرنوشت ماهیان بومی محدود نیست. یکی از محورهای مهم این کارزار، احتمال استقرار تیلاپیا در مخازن سدها و منابع تأمین آب شرب است. افت دمای آب در فصل سرد، بسته به شرایط محیطی و تحمل دمایی جمعیت، ممکن است به تنش و تلفات گسترده این ماهیان منجر شود. انباشت و تجزیه لاشهها نیز میتواند با افزایش بار آلی و کاهش اکسیژن محلول، کیفیت آب خام را تحت تأثیر قرار دهد و هزینه و پیچیدگی فرایند تصفیه را افزایش دهد.
تزلزل سفره صیادان در سایه تهدید
گسترش تیلاپیا در رودخانهها و تالابها موجب تغییر ترکیب ذخایر ماهیان و ساختار صید شده و میتواند بر اقتصاد جوامع محلی، صیادان و معیشت وابسته به منابع طبیعی اثر بگذارد. از این منظر، توسعه پرورش تیلاپیا باید فراتر از محاسبات تولید و سودآوری و با در نظر گرفتن پیامدهای امنیت زیستی، امنیت آب شرب، سلامت عمومی، پایداری اقتصادی و پایداری امنیت اجتماعی ارزیابی شود.
تیلاپیا؛ ماهیای با توان ساخت چند بحران ملی
پیام اصلی این کارزار مخالفت با توسعه آبزیپروری نیست، بلکه اعتراض به توسعهای است که بدون ارزیابی جامع مخاطرات زیستمحیطی و اجتماعی پیش میرود. در کشوری که با بحران کمآبی و فرسایش سرمایههای طبیعی روبهروست، امنیت آب شرب، تنوع زیستی و معیشت مردم نباید بیش از این قربانی تصمیمهایی شود که صرفا منافع عدهای تامین میگردد اما پیامدهای مخرب بلندمدت آن برای کشور هنوز بهدرستی سنجیده نشده است.
نگارجاویدتاش
ارسال نظر