عملکرد واقعی بازار سهام در پنج دولت اخیر

ریشه خطا در محاسبه سود

عیارسنجی عملکرد بورس در ۲۰ سال

همان‌طور که اشاره شد سود اسمی و سود واقعی (یعنی سود اسمی با کسر نرخ تورم) دو مفهومی است که همه فعالان اقتصادی باید به آن توجه کنند. بر این اساس، مقایسه بازدهی بورس در دولت‌های هفتم تا یازدهم نتایج جالبی به دست می‌دهد. به این ترتیب مشاهده می‌شود طی سال‌های ۷۶ تا ۸۴ (دولت هفتم و هشتم) متوسط بازدهی اسمی شاخص بورس سالانه نزدیک ۲۹ درصد بوده که با کسر متوسط نرخ تورم در آن سال‌ها به ۵/ ۱۳ درصد می‌رسد. این رقم (بازدهی واقعی) در دولت‌های نهم و دهم، منفی دو درصد است و در دولت یازدهم با وجود کاهش نرخ اسمی بازدهی، سودآوری واقعی بورس تهران بیش از دو درصد مثبت است. تاریخ مقایسه شاخص در دولت‌های مختلف، زمان انتخاب هر دولت است. زیرا بازارها عموما، پیش از انجام یک رویداد به آن واکنش نشان می‌دهند و زمانی که رئیس‌جمهوری آینده مشخص شود، پیش از آنکه به‌طور رسمی سر کار بیاید، نسبت به آن واکنش نشان داده‌اند. بنابراین، دوم خرداد ۷۶، سوم تیر ۸۴ و ۲۴ خرداد ۹۲ زمان بررسی رقم شاخص در نظر گرفته شده است.

بررسی جزئیات یک پیش‌فرض اشتباه بورسی

این آمار اقتصادی برای کارشناسان کاملا قابل درک است و می‌تواند عملکرد دولت‌های مختلف در بورس را نشان دهد. با این حال برای عموم جامعه و بعضا برخی از سرمایه‌گذاران نه‌چندان حرفه‌ای بورسی ممکن است این آمار قابل درک نباشد. بر این اساس، «دنیای اقتصاد» در مقاله پیش رو علاوه بر آمار کلان بورسی و اقتصادی به برررسی یکی از شرکت‌های بورسی پرداخته است. لبنیات پاک به‌عنوان یکی از شرکت‌های لبنیاتی قدیمی کشور و همچنین از نمادهای معاملاتی که برای مدت طولانی در بورس تهران معامله می‌شود به‌عنوان نمونه آماری این گزارش انتخاب شده است. علت انتخاب این شرکت برای بررسی‌های پیش رو، در دسترس بودن آمارهای قدیمی مربوط به‌صورت‌های مالی و همچنین روند قیمتی با توجه به قدمت نماد «غپاک» در بورس و همچنین دسترسی به آمار تولید و فروش محصولات این شرکت است. لبنیات پاک تولیدکننده شیر، ماست، خامه و دیگر محصولات بوده است. با توجه به این موضوع که این محصولات در دسته نیازهای اساسی جامعه قرار می‌گیرند هر سرمایه‌گذاری با هر میزان سرمایه می‌تواند درک کاملی از روند قیمتی این محصولات و اثر آن بر زندگی خود داشته باشد.

جدال قدرت خرید با بازدهی اسمی

فرض شده یک سرمایه‌گذار در معاملات بورس تهران سرمایه‌گذاری کرده و «غپاک» نمادی از صنعت غذایی بورس تهران بوده که در پرتفوی این سرمایه‌گذار وجود داشته است. به این ترتیب این سهامدار از عایدی حاصل‌شده از بازدهی سهام در بورس برای تامین محصولات لبنی خود از این شرکت استفاده کرده است (فرض بر این است سرمایه‌ای که در این شرکت‌ قرار داده شده برای تامین نیاز لبنی استفاده می‌شود)‌.

«غپاک» طی سال‌های ۸۵ تا پایان سال ۹۲ به‌صورت سالانه بازدهی ۲۴ درصدی را برای سهامداران به همراه داشته است. با این حال میزان رشد قیمت شیر به‌عنوان محصول اصلی (بیشترین سهم از درآمد این شرکت) «غپاک» نیز طی این دوره به‌صورت میانگین رشد سالانه ۲۵ درصدی را تجربه کرده است (این دوره اثر سیاست‌های اقتصادی دولت نهم و دهم را نشان می‌دهد). در حالی‌که قیمت شیر تولیدی لبنیات پاک از ابتدای ۸۵ تا پایان سال ۹۱ رشد بیش از ۳۳۰ درصدی را تجربه کرده است میزان بازدهی این سهم (با لحاظ سودهای تقسیم شده در مجامع) حدود ۲۵۰ درصد بوده است. گرچه در نگاه اول بازدهی نزدیک به ۲۵۰ درصدی «غپاک» بسیار چشم‌گیر بوده و فعالان بازار را به سمت توهم اثر مثبت تورم‌های بالا برای کسب بازدهی می‌کشاند اما همان‌طور که مشاهده شد نه‌تنها این میزان سود حاصل‌شده از این سرمایه‌گذاری نفعی برای این سرمایه‌گذار نداشته بلکه حتی قدرت خرید این سرمایه‌گذاران برای تامین نیاز اساسی خود (محصولات لبنی) را به شدت کاهش داده است (فرض تامین نیاز لبنیات از سرمایه‌گذاری در سهام لبنیات پاک). گرچه رشد قیمت محصول شیر «غپاک»، نرخ فروش درب کارخانه را نشان می‌دهد (ممکن است به اختلاف قیمت شیر برای مصرف‌کنندگان با فروش کارخانه اشاره شود) اما باید توجه شود که رشد قیمتی در نرخ‌های فروش کارخانه تقریبا اثر مستقیمی در قیمت خرید مصرف‌کنندگان خواهد داشت.

تلاش برای خروج از بحران با سرکوب تورم

میزان بازدهی واقعی این سرمایه‌گذاری با مفروضات بالا، در دولت فعلی کاملا مثبت بوده است. تغییرات سود خالص «غپاک» در دولت‌های نهم و دهم افت شدیدی را نشان می‌دهد. سود عملیاتی این شرکت نیز در این دوره (از ابتدای سال ۸۵ تا پایان ۹۱) افت نزدیک به ۹۰ درصدی را تجربه کرده است. یکی از مشکلات اساسی که کشور ما در دولت‌های نهم و دهم علاوه بر تورم‌های افسار گسیخته داشت تنگ شدن فضا برای صنایع مختلف و شرکت‌های تولیدی بود. بالا رفتن قابل توجه هزینه‌ها مانند هزینه‌های تولیدی و همچنین دیگر هزینه‌ها مانند هزینه‌های مالی عاملی برای ریزش قابل توجه سودآوری «غپاک» شد. از ابتدای دولت فعلی این شرکت مانند دیگر شرکت‌های تولیدی که در دولت گذشته با مشکلات قابل توجهی روبه‌رو‌ شدند به دنبال یافتن راه‌حل‌هایی برای کاهش هزینه تامین مالی بود. بر اساس آخرین اطلاعات موجود «غپاک» بار دیگر در سال ۹۵ از زیان خارج شده و دوباره این شرکت سودساز شده است. بازگشت شرکت به مسیر سودآوری و همچنین تلاش برای بهبود وضعیت شرکت در کنار برخی عوامل هیجانی مانند افزایش سرمایه از محل تجدید ارزیابی دارایی‌ها بازدهی قابل توجهی را برای سهامداران این شرکت به همراه داشته است. از ابتدای سال ۹۲ تا پایان سال ۹۵، «غپاک» بازدهی بیش از ۱۸۰ درصدی را برای سهامداران به همراه داشته، این در حالی است که قیمت شیر به‌عنوان محصول اصلی شرکت تنها رشد ۳۸ درصدی را تجربه کرده است (با سیاست موفق سرکوب تورم در دولت فعلی). بر این اساس با مفروضات بالا (استفاده از عایدی سرمایه‌گذاری در سهام لبنیات پاک برای تامین نیازهای لبنی) مشاهده می‌شود قدرت خرید این سرمایه‌گذار (سهامدار شرکت لبنیاتی از ابتدای سال ۹۲ تا پایان سال ۹۵) رشد محسوسی را تجربه کرده است.

توهم تورمی بازدهی بورس