اتحادیه اروپا؛ شریک قابل اتکا یا رفیق نیمه راه

گسترش روابط ایران و اتحادیه اروپا به ویژه از زمان توافق هسته ای تاکنون با طیفی از حمایت و مخالفت روبرو بوده است. بررسی واقعیت های کنونی بین الملل و منطقه و انتخاب هایی که دو طرف با آن مواجهند اما آشکار می سازد اتحادیه اروپایی در جایگاه شریک راهبردی تهران قرار می گیرد یا قدرتی متخاصم که بر تهدیدهای پیش روی ایران می افزاید.

خبرگزاری ایرنا: گسترش روابط ایران و اتحادیه اروپا به ویژه از زمان توافق هسته ای تاکنون با طیفی از حمایت و مخالفت روبرو بوده است. بررسی واقعیت های کنونی بین الملل و منطقه و انتخاب هایی که دو طرف با آن مواجهند اما آشکار می سازد اتحادیه اروپایی در جایگاه شریک راهبردی تهران قرار می گیرد یا قدرتی متخاصم که بر تهدیدهای پیش روی ایران می افزاید.

مناسبات ایران و اروپا در طول تاریخ معاصر با فراز و نشیب و پیچیدگی های بسیاری همراه بوده است؛ از انتخاب اروپا به عنوان شریک نظامی و اقتصادی ایرانِ دوره صفویه تا تلاش برای جلب حمایت دولت های فرانسه و انگلیس در برابر تهاجم روسیه تزاری در اوایل سلسله قاجاریه و سپس نفوذ استعماری لندن در تحولات ایران پیش از جنگ جهانی دوم نمایانگر این فراز و فرودهای تاریخی است.

وقوع جنگ جهانی دوم و تمایل پهلویِ نخست به تغییر قطب نمای شراکت تهران از لندن به برلین نیز رخدادی بود که سبب کشیده شدن دامنه این جنگ به ایران شد و به نوعی تاثیر اروپا بر تحولات کشورمان را برجسته ساخت.

تغییر در رویکرد دولت های مهم اروپای غربی در قبال حکومت پهلوی و افزایش انتقادهای سیاسی و حقوق بشری از رژیم پادشاهی ایران به نوعی تداوم یا بازتولید فراز و فرودهای یاد شده بود. در سال های پس از انقلاب نیز دولت های اروپایی روی نموداری سینوسی در مناسبات با جمهوری اسلامی حرکت کرده اند.

این دولت ها در روابط دوجانبه یا در قالب اتحادیه، خطوط متفاوت و گاه متعارضی را در قبال جمهوری اسلامی دنبال کرده اند. در سال های پس از جنگ تحمیلی و بسته شدن پرونده فروش سلاح های متعارف و ممنوعه اروپایی به رژیم بعثی عراق، «گفت وگوهای انتقادی» برای بازسازی روابط بر مناسبات این دولت ها با تهران سایه افکند.

در دوره اصلاحات، تعارض های سیاسی در دو سوی آتلانتیک، ایران و اروپا را به هم نزدیک کرد و روی کار آمدن نومحافظه کاران در کاخ سفید بر شتاب «گفت وگوهای سازنده» بین تهران و دولت های اروپایی افزود. در این شرایط، برخی رهبران اروپایی با هدف دهان کجی به یکجانبه گرایی آمریکا، به مخالفت با تحریم های ضدایرانی پرداختند.

روی کار آمدن دولت نهم با رویکردی متفاوت با دولت اصلاحات در تهران و به قدرت رسیدن دموکرات ها در آمریکا سبب شد تا اضلاع مثلث ایران، اروپا و آمریکا شرایطی تازه را تجربه کند به نحوی که تنش زایی دولت نهم و دهم در عرصه بین المللی و تعاملات گسترده واشنگتن با پایتخت های اروپایی سبب شکل گیری یک جبهه متحد غربی علیه جمهوری اسلامی ایران شد.

به این ترتیب، در سال های ابتدایی دهه ۹۰ خورشیدی، اتحادیه اروپا از نخستین شریک تجاری ایران به اصلی ترین عضو ائتلاف ضد ایرانی دولت آمریکا تبدیل شد و شانه به شانه واشنگتن در گسترش تحریم های ضدایرانی گام برداشت.

روی کار آمدن دولت اعتدال در تهران، به ثمر رسیدن توافق هسته ای و پس از آن تغییر زمامداران کاخ سفید و غلبه مجدد رویه یکجانبه گرایی بر واشنگتن باز هم به ایجاد نقطه عطفی در نمودار روابط ایران و اروپا انجامید تا جایی که اتحادیه اروپا در برابر رویکردهای برجام ستیزانه دولت جمهوریخواه «دونالد ترامپ» به حمایت تمام قد از توافق هسته ای پرداخت و مقام های بروکسل اعلام کردند از همه ظرفیت های خود برای تداوم اجرای برجام بهره خواهند جست.

تصویب سند «راهبرد اتحادیه اروپا در قبال ایران پس از توافق هسته ای» در پارلمان اروپا که اوایل آبان ماه سال گذشته با هدف بهبود و گسترش روابط دو طرف صورت گرفت در کنار سفرهای مکرر مقامات و هیات های اروپایی به تهران گام های دیگری برای تحول مثبت در این روابط بود.

در فضای کنونی، عواملی گوناگونی سبب گرایش ایران و اروپا به گسترش روابط شده است. اروپا برای ایران شریکی اقتصادی با مزیت های فراوان در تامین سرمایه و فناوری های نوین در زمینه های گوناگون صنعتی است. انعقاد قراردادهای اخیر در زمینه صنایع نفت و خودرو با شرکت های فرانسوی «توتال» و «رنو» نشان داد دو طرف در اندیشه بهره برداری بیشینه از شرایط پسابرجامی اند. نزدیکی روابط ایران و اروپا همچنین پشتوانه ای برای تداوم برجام و پاسخی به سیاست های تندروانه واشنگتن در عرصه بین المللی است.

در سوی دیگر، رهبران اتحادیه اروپا با توجه به جایگاه جمهوری اسلامی ایران در منطقه، برقراری ثبات و امنیت در عرصه حساس خاورمیانه و جلوگیری از تسری چالش های آن را بدون همراهی و اشتراک نظر با تهران دشوار و گاه ناممکن می دانند. دولت های اروپایی همچنین چشم به منافع پرشمار تجارت با ایران و بهره برداری از جغرافیای اقتصادی ایران در خاورمیانه و مجاورت مناطقی چون شبه قاره و آسیای مرکزی دوخته اند.

نکته دیگر اینکه حمایت از برجام با توجه به نقش اتحادیه در شکل گیری توافق هسته ای، برای اروپایی ها تا حد زیادی دارای جنبه حیثیتی است و رهبران اروپایی در موقعیت کنونی همراهی با سیاست های ایران ستیزانه ترامپ را عقب نشینی در برابر واشنگتن می انگارند.

با وجود منافع مشترک بسیار ایران و اروپا در گسترش مناسبات، این روند در کشور با منتقدانی نیز روبرو است؛ منتقدانی که همراهی اروپا با آمریکا در دوره اختلافات هسته ای و تحریم های ضدایرانی را دلیلی بر غیرقابل اعتماد بودن اروپایی ها برشمرده و اعتقاد دارند آنان در بزنگاه ها و موقعیت های حساس پشت ایران را خالی خواهند کرد.

علاوه بر این، مخالفان گسترش روابط با اتحادیه اروپا با اشاره به پافشاری غربی ها بر مسائل حقوق بشری و استمرار رویکرد انتقادی اروپا در زمینه های اینچنینی، خواستار بازنگری در روند مناسبات با اتحادیه اروپا شده اند.

طرفداران فرایند همگرایی ایران با دولت های اروپایی اما رویکردهای انتقادی رهبران اتحادیه را ویژگی عمومی سیاست های اروپایی برشمرده و با اشاره به روابط دیگر کشورهای منطقه چون ترکیه، عربستان و ... با دولت های قاره سبز بر وجود جنبه ها و مولفه های متعدد در مناسبات دو و چند جانبه تاکید دارند. از این منظر می توان ضمن مدیریت اختلافات با اروپا، از مزیت های متعدد همکاری با این قطب مهم قدرت بین المللی سود جست.

طرفداران همگرایی متقابل ایران و اروپا اعتقاد دارند، تجربه سال های گذشته نشان داده که سیاست های تعامل جویانه و دوری تهران از تنش زدایی غالبا با پاسخ مثبت اروپایی ها مواجه شده و پیگیری رفتار قاعده مند و رعایت هنجارهای بین المللی از سوی دو طرف می تواند تضمینی برای تداوم همکاری های مشترک باشد.

در برآیند این دو دیدگاه می توان گفت ایران و اروپا هر چند به دلیل برخی منافع و دیدگاه های متعارض شاید نتوانند در کوتاه مدت و میان مدت در موقعیت شرکای راهبردی یکدیگر قرار گیرند اما به دلیل بسیاری منافع مشترک، مزیت های متقابل و شرایط کنونی منطقه و جهان بیشتر از رقابت باید به سوی همکاری گام بردارند.