پیشنهادهای نوروزی برای یک سفر تاریخی (۳)

دانستنیها - جلال افشار:

یکی از دوران اوج شکوفایی پس از اسلامی

پس از اسلام موج مهاجرت اقوام ترک موسوم به «غو» (اوغوز) به داخل فلات ایران آغاز شد. نتیجه این مهاجرت ها، تاسیس سلسله هایی ترک تبار در ایران بود. بزرگترین این سلسله ها «سلجوقیان» بودند که موسس آن ها «طغرل بیک» بود. طغرل ابتدا سلطان مسعود غزنوی را در جنگ دندانقان شکست داد و سپس نام اسلامی «رکن الدین ابوطالب» را برای خود برگزید و پس از آن طبق سنت آن زمان به نام خلیقه عباسی وقت خطبه خواند تا سلطنتش مشروعب اشد. مرکز حکومت سلجوقیان در ابتدا نیشابور بود، اما «ملکشاه سلجوقی» بزرگ ترین پادشاه سلجوقی، به کمک وزیر دانایش، «خواجه نظام الملک توسی»، این امپراتوری را به منتهای وسعت خود رساند و پایتخت را به اصفهان منتقل کرد.
دوره سلجوقی دوران بسیار مهمی در تاریخ ایران است، پیش از دوران سلجوقی به جز چند سلسله محدود مانند «آل بویه» یا «سامانیان»، به دلیل کشاکش های سیاسی یا شورش های مختلف چندان فرصتی برای آّبادانی شهرها نبود، اما در عصر سلجوقی به خصوص در مزان ملکشاه، شهرهای بسیاری در ایران آباد شدند. برای سفر تاریخی سوم، ابتدا از نخستین پایتخت سلجوقیان یعنی نیشابور مسیر خود را آغاز کنید، پس از آن با رفتن به سمت غرب و شهر ری و قزوین، دیگر آثار سلجوقی را ببینید. در انتها هم به اصفهان پایتخت اصلی سلجوقیان بروید و مهم ترین آثار سلجوقی را مشاهده کنید.

1- شهر کهن نیشابور

شهری که دز نزدیکی شهر فعلی نیشابور قرار دارد. این شهر به معنای واقعی، در تاریخ گم شده است، چرا که پیش از حمله مغول تقریبا بزرگ ترین شهر ایران بود. با ورود مسلمانان به ایران بر وسعت و جمعیت آن هم افزوده شد. ولی با حمله مغولان به طور کامل ویران شد و تمام سکنه آن قتل عام شدند تا از شهر فرار کردند. بازمانده های این شهر که میراث دوره سلجوقی است، تنها برای باستان شناسان قابل مشاهده است.

2- برج طغرل

از روزگار باستان، ری یکی از مهم ترین و بزرگ ترین شهرهای ایران بوده است. طغرل موسس سلسله سلجوقی در این شهر درگذشت و بازماندگانش تصمیم گرفتند با توجه به اهمیت ری، او را در همین شهر دفن کنند. مقبره ای در ری قرار دارد به نام برج طغرل که مشهور است محل دفن اوست، اما میان مورخین اختلاف نظر زیادی در این باره وجود دارد. این برج در کنار قبرستان ابن بابویه در شهر ری، در جنوب شهر تهران است.

3- مسجد جامع قزوین

این مسجد، یکی از بزرگ ترین مساجد ایران است. در منابع تاریخی گفته شده که بنای آن روی یک آشتکده ساخته شده است. ساخت این مسجد به دستور «هارون الرشید» و در سال 192 هجری قمری آغاز شد، بنابراین یکی از قدیمی ترین مساجد ایران و جهان اسلام است، اما بعدها رو به تخریب رفت تا در زمان «امیرخمار» وزیر ملکشاه سلجوقی، به شکل کامل بازسازی شد و نمادهای معماری سلجوقی به طور کامل در آن دیده می شود.

4- مسجد جامع اصفهان

یکی از بناهای بی نظیر تاریخ معماری ایران که ساخت آن به پیش از دوره سلجوقی می رسد، اما اوج بلوغ معماری آن، در زمان سلجوقیان است. این مسجد مهم ترین نمونه معماری سبک رازی در معماری ایران است. بعدها افرادی چون «سلطان الجایتو» مغول و .... تزییناتی به مسجد اضافه کردند، ولی شاکله بنا همان بود که در عصر سلجوقی ایجاد شد. این مسجد در کنار میدان کهنه اصفهان (میدان امام علی (ع) امروز) قرار دارد. افراد معروفی چون علامه مجلسی هم در این مسجد مدفون هستند.

5- دارالبطیخ

خاجه نظام الملک توسی، 29سال وزارت ملکشاه سلجوقی را برعهده داشت. با این که از قدرت و شوکت او افسانه ها نوشته اند، ولی سرانجام به دست یاران «حسین صباح» به قتل رسید. علاقه ملکشاه به او به حدی بود که وقتی او به قتل رسید، وصیت کرد پس از مرگش کنار او دفن شود. «دارالبطیخ» نام یکی از کوچه های محله احمدآباد اصفهان است که قبور خواجه نظام الملک توسی، «محمود بن ملکشاه» و «ترکان خاتون» همسر ملکشاه، در مقبره آن جای دارد.

6- مجموعه امامزاده اسماعیل (ع)

مجموعه «امامزاده اسماعیل (ع)» و «آرامگاه شعیای نبی (ع)» در میانه شرقی خیابان هاتف (قدیمی ترین بخش شهر اصفهان که بازمانده منطقه باستانی یهودیه است)، شامل یک چهارسوق، آرامگاه و مسجد شعیای نبی (ع)، امامزاده اسماعیل (ع)، مناره سلجوقی و حزوه علمیه است. این مکان از بقایای بخش یهودیه در اصفهان پیش از اسلام است و شکل گیری اولیه این بنا مربوط است به بنای آرامگاه «شمعیا» یا «شعیای نبی (ع)» که از پیغمبران قوم یهود بود و از نوادگان «یهودا» ، «پسر یعقوب نبی (ع)» است.